Of vrij lezen in een andere taal bijdraagt aan de Nederlandse leesvaardigheid van basisschoolleerlingen, is niet bekend. Wel blijkt uit internationaal onderzoek dat lezen in een tweede taal geen negatief effect heeft op de leesvaardigheid in de eerste taal. Het kan juist bijdragen aan algemene leesvaardigheden. Ook kan de taalkeuze bij vrij lezen de leesmotivatie van leerlingen bevorderen.
Leerlingen met een hogere intelligentie zijn over het algemeen beter in begrijpend lezen. Deze relatie is echter tamelijk complex omdat beide concepten uit meerdere deelvaardigheden bestaan. Specifieke deelvaardigheden van intelligentie spelen een belangrijke rol bij begrijpend lezen. Deze deelvaardigheden hangen samen met de kennis en vaardigheden getoetst op methodeonafhankelijke toetsen. Daarom is het aannemelijk dat intelligentie van invloed is op de scores van deze toetsen. We weten niet of dat ook geldt voor methodegebonden toetsen.
Begrijpend lezen is een complexe vaardigheid. Verschillende toetsen meten verschillende aspecten ervan. Open opdrachten, observaties en hardop denken bieden het beste inzicht in het leesproces van leerlingen. Meerkeuzevragen zijn minder geschikt voor formatief toetsen, omdat ze vooral een beeld geven van wat leerlingen weten van een tekst na het lezen, en minder van het leesproces. Voor het leesonderwijs is het belangrijk dat een toets een beter beeld van (deel)vaardigheden van leerlingen geeft, en leerkrachten ondersteunt om leerlingen instructie op maat te geven.
Er bestaat geen genormeerde test die het leesniveau van kinderen die stotteren objectief vast kan stellen. Leerkrachten kunnen breder gerichte methoden met enkele aanpassingen inzetten om zicht te krijgen op hun leesniveau. Ze kunnen bijvoorbeeld mondelinge leestesten afnemen met weinig of geen nadruk op snelheid en deze combineren met stille leestesten. Daarnaast kunnen korte individuele leesgesprekken inzicht geven in leesstrategieën, tempo en tekstbegrip. Door deze informatie zorgvuldig te interpreteren en waar nodig af te stemmen met een logopedist, kunnen leerkrachten het leesniveau beter onderbouwd inschatten.
Het is niet bekend of er verschil is tussen voorlezen in heterogene groepjes met verschillende taalniveaus of homogene groepjes met een vergelijkbaar taalniveau. In beide type groepjes kunnen peuters met een taalontwikkelingsachterstand hun taalvaardigheid verbeteren als een pedagogisch professional ze regelmatig, bewust en interactief voorleest.
Basisschoolleerlingen moeten tussen de 50 en 70 woorden per minuut correct kunnen lezen om een tekst goed te kunnen begrijpen. Als een leerling minder woorden per minuut leest, staat dit het tekstbegrip in de weg. De leerling is namelijk aan het einde van de regel alweer vergeten wat er aan het begin stond. Aandacht voor leestempo is dus belangrijk voor het technisch leesonderwijs. Maar tempo is niet belangrijker dan nauwkeurigheid; hier geldt dus: eerst goed, dan snel. Bij begrijpend lezen speelt niet zozeer het leestempo, maar vooral de woordenschat van leerlingen een belangrijke rol.
Onderzoek naar leesbevordering bij zwakke lezers laat zien dat methoden die het geloof in eigen competentie versterken en de interesses van leerlingen aanspreken effectief zijn. Net als methoden die keuzevrijheid geven en sociale verbondenheid stimuleren. Het is aannemelijk dat kinderen met een taalontwikkelingsstoornis (TOS) of slechthorende kinderen hier ook baat bij hebben. Specifiek naar effectieve methoden om lezen te bevorderen bij kinderen met een TOS of slechthorende kinderen, is geen onderzoek gedaan.
Een schoolbibliotheek deel je waarschijnlijk het beste in op onderwerp om leesplezier te stimuleren. Zo vinden leerlingen makkelijker boeken die hen interesseren. Je kunt leerlingen helpen om een passend boek te kiezen met informatie over het leesniveau. Maar als het leesniveau leerlingen beperkt in hun keuze, kan dit leesplezier juist verkleinen. Leesplezier kan ook groeien als je leerlingen vrijblijvend begeleidt bij het kiezen van een boek en als je als leraar het goede voorbeeld geeft met positief leesgedrag. Het helpt als de schoolbibliotheek een actieve rol heeft in de school, bijvoorbeeld met leesactiviteiten en aandacht voor lezen in de klas.
Vrij lezen kan bijdragen aan de leesvaardigheid en het leesplezier van basisschoolleerlingen. Hoeveel het oplevert, hangt af van hoe leerkrachten vrij lezen inzetten en hoe zij leerlingen daarbij ondersteunen. Of een schoolbrede inzet van vrij lezen effectief is, weten we niet precies. De meeste studies kijken namelijk alleen naar vrij lezen in de klas. Wel zijn er aanwijzingen dat een gedeelde visie en een gezamenlijke aanpak door schoolleiders en leerkrachten belangrijk is voor een schoolbrede leescultuur, waarbij ook vrij lezen een plek krijgt. Zo’n leescultuur bevordert de leesvaardigheid en het leesplezier van leerlingen.
Hoe meer boeken kinderen lezen, hoe leesvaardiger ze zijn. Maar of het uitmaakt of je ze voorleest of zelfstandig laat lezen, is niet duidelijk. Het meeste onderzoek naar voorlezen gaat over kinderen die zelf nog niet kunnen lezen. Het weinige onderzoek naar oudere kinderen duidt erop dat voorlezen en vrij lezen allebei goed kunnen zijn voor de woordenschatontwikkeling en/of de leesvaardigheid. Welk type leesbevordering voor wie het beste werkt, daarover vallen nog geen duidelijke conclusies te trekken.