Leren kinderen in groep 5-8 meer nieuwe woorden en kennis als de leerkracht ze voorleest, of als zij zelfstandig lezen?
Hoe meer boeken kinderen lezen, hoe leesvaardiger ze zijn. Maar of het uitmaakt of je ze voorleest of zelfstandig laat lezen, is niet duidelijk. Het meeste onderzoek naar voorlezen gaat over kinderen die zelf nog niet kunnen lezen. Het weinige onderzoek naar oudere kinderen duidt erop dat voorlezen en vrij lezen allebei goed kunnen zijn voor de woordenschatontwikkeling en/of de leesvaardigheid. Welk type leesbevordering voor wie het beste werkt, daarover vallen nog geen duidelijke conclusies te trekken.
Onderzoekers beschouwen voorlezen over het algemeen als een waardevol ingrediënt van rijk taalonderwijs op de basisschool. Twee NKO-leidraden beschrijven bijvoorbeeld hoe voorlezen onderdeel kan zijn van een rijk taalaanbod aan kinderen in groep 1-2 en groep 3-8
Henrichs, L. F., Gijsel, M.A.R., Kuipers, N., Smeets, J., Weterings, M. (2025). Leidraad betekenisvol en functioneel taalonderwijs in groep 1-2. Nationaal Kennisinstituut Onderwijs
Houtveen, A.A.M. & Gijsel, M.A.R. (2025). Leidraad betekenisvol en functioneel taalonderwijs in groep 3-8. Nationaal Kennisinstituut Onderwijs . Het advies om daar tijd voor vrij te maken, ook in de hogere groepen, is voornamelijk gebaseerd op onderzoek onder heel jonge kinderen
Houtveen, A.A.M. & Gijsel, M.A.R. (2025). Leidraad betekenisvol en functioneel taalonderwijs in groep 3-8. Nationaal Kennisinstituut Onderwijs . Voorlezen brengt hen in aanraking met verhalen uit boeken die ze zelf nog niet kunnen lezen
Bus, A. G., Van IJzendoorn, M. H., & Pellegrini, A. D. (1995). Joint Book Reading Makes for Success in Learning to Read: A Meta-Analysis on Intergenerational Transmission of Literacy. Review of Educational Research, 65(1), 1. https://doi.org/10.2307/1170476 .
Nauwelijks onderzoek naar voorlezen versus vrij lezen
Er is nauwelijks empirisch onderzoek dat het effect van voorlezen en zelf lezen op woordenschat en kennis bij oudere kinderen systematisch vergelijkt. We kunnen daarom geen stevige conclusies trekken over het specifieke effect van voorlezen op de woordenschat en kennisontwikkeling van kinderen ouder dan zeven jaar
Mol, S. (2022). Het belang van voorlezen en zelf lezen voor kinderen en adolescenten; meta-analyse van het verband tussen (voor)leeservaring en leesvaardigheid. Stichting Lezen. .
Een Nederlandse studie onder 199 leerlingen uit groep 5-7 gaat wel specifiek in op het verschil tussen voorlezen en vrij lezen (zelf lezen) en het effect ervan op woordenschat en kennis van boektitels. Het bleek dat het voor de woordenschat niet zoveel uitmaakt of kinderen voorgelezen worden of vrij lezen. Maar kinderen die wekelijks tien minuten langer werden voorgelezen dan leeftijdsgenoten, kenden aan het eind van het jaar wél meer boektitels. Bij vrij lezen lag dat anders: wie al veel titels kende, kende er aan het eind van het jaar meer dan aan het begin van het jaar. En wie er weinig kende, kende er aan het eind van het jaar minder
Het Mattheus-effect in het onderwijs beschrijft dat kinderen die vooroplopen op school, meer vooruitgang boeken na een interventie, terwijl kinderen die achterlopen, juist verder achterop raken. . Voorlezen zou dus een manier kunnen zijn om kinderen die weinig lezen bekend te maken met boeken die ze zelf niet zo snel zouden kiezen
Van der Sande, L., Wildeman, I., Bus, A., & Steensel, R. (2019). Lezen stimuleren via vrij lezen, boekgesprekken en appberichten; effecten van leesbevorderingsactiviteiten in het basisonderwijs en vmbo (deel 31; Stichting Lezen Reeks). Stichting Lezen. .
Aanwijzingen dat vrij lezen en voorlezen goed zijn voor woordenschat en taalvaardigheid
Er zijn ook aanwijzingen dat voorlezen bijdraagt aan de leesvaardigheid van kinderen van 7-12 jaar. Een studie keek naar het effect van (intensief) voorlezen op de verbale intelligentie, waaronder woordenschat
Batini, F., Bartolucci, M., Toti, G., & Castano, E. (2025). Shared reading aloud fosters intelligence: Three cluster-randomized control trials in elementary and middle school. Intelligence, 108, 101896. https://doi.org/10.1016/j.intell.2024.101896 . De onderzoekers vergeleken ongeveer 300 kinderen die werden voorgelezen met ongeveer 300 kinderen die reguliere taalinstructie kregen. De kinderen die werden voorgelezen gingen sterker vooruit in verbale intelligentie. De voorleesinterventie was intensief. Leerlingen werden elke dag een uur voorgelezen, waarbij veel aandacht was voor de voorleesdidactiek: hoe je bijvoorbeeld praat over boeken en daarover groepsgesprekken voert.
Er zijn dan ook veel voordelen van voorlezen aan kinderen in de bovenbouw van de basisschool. Het kan zorgen voor betere gesprekken met kinderen, hoge niveaus van gedeelde aandacht en andere manieren om met taal om te gaan die gepaard gaan met betere leerresultaten
Albright, L. K. (2002). Bringing the Ice Maiden to Life: Engaging Adolescents in Learning through Picture Book Read-Alouds in Content Areas. Journal of Adolescent & Adult Literacy, 45(5), 418-428.
Zelaya, K. J. D. (2022). Read-Aloud: A Middle Years Approach to Connecting and Learning from Literature. BU Journal of Graduate Studies in Education, 14(4), 13-20.
Cornelissen, G. E. C. (2016). ‘Maar als je erover nadenkt…’ Een jaar literatuuronderwijs in groepen 7 en 8 van de basisschool. Proefschrift Vrije Universiteit Amsterdam.
Noble, C., Sala, G., Peter, M., Lingwood, J., Rowland, C., Gobet, F., & Pine, J. (2019). The impact of shared book reading on children’s language skills: A meta-analysis. Educational Research Review, 28, 100290. https://doi.org/10.1016/j.edurev.2019.100290. . Tegelijkertijd is het de vraag hoe actief leerlingen luisteren als ze worden voorgelezen in de klas.Uit een vragenlijstonderzoek onder 87 leerlingen in groep 5/6 bleek dat sommige leerlingen met een lage leesattitude aangaven blij te zijn als er wordt voorgelezen, omdat ze zich dan niet zo hoeven in te spannen. Ze gaan wat tekenen en zijn weinig betrokken bij het lezen
Clark, S. K., & and Andreasen, L. (2014). Examining Sixth Grade Students’ Reading Attitudes and Perceptions of Teacher Read Aloud: Are All Students on the Same Page? Literacy Research and Instruction, 53(2), 162-182. https://doi.org/10.1080/19388071.2013.870262 .
Het is dus aannemelijk dat lezen – of het nu zelf lezen of voorlezen is – bijdraagt aan woordenschat en leesvaardigheid. Maar wat voor wie het beste werkt, kunnen we nog niet zeggen.
Albright, L. K. (2002). Bringing the Ice Maiden to Life: Engaging Adolescents in Learning through Picture Book Read-Alouds in Content Areas. Journal of Adolescent & Adult Literacy, 45(5), 418-428.
Batini, F., Bartolucci, M., Toti, G., & Castano, E. (2025). Shared reading aloud fosters intelligence: Three cluster-randomized control trials in elementary and middle school. Intelligence, 108, 101896. https://doi.org/10.1016/j.intell.2024.101896
Bus, A. G., Van IJzendoorn, M. H., & Pellegrini, A. D. (1995). Joint Book Reading Makes for Success in Learning to Read: A Meta-Analysis on Intergenerational Transmission of Literacy. Review of Educational Research, 65(1), 1. https://doi.org/10.2307/1170476
Bus, A. G., Shang, Y., & Roskos, K. (2024). Building a stronger case for independent reading at school. AERA Open, 10, 1-17. https://doi.org/10.1177/23328584241267
Clark, S. K., & and Andreasen, L. (2014). Examining Sixth Grade Students’ Reading Attitudes and Perceptions of Teacher Read Aloud: Are All Students on the Same Page? Literacy Research and Instruction, 53(2), 162-182. https://doi.org/10.1080/19388071.2013.870262
Cornelissen, G. E. C. (2016). ‘Maar als je erover nadenkt…’ Een jaar literatuuronderwijs in groepen 7 en 8 van de basisschool. Proefschrift Vrije Universiteit Amsterdam.
Mol, S. (2022). Het belang van voorlezen en zelf lezen voor kinderen en adolescenten; meta-analyse van het verband tussen (voor)leeservaring en leesvaardigheid. Stichting Lezen.
Mol, S. E., & Bus, A. G. (2011). To read or not to read: A meta-analysis of print exposure from infancy to early adulthood. Psychological Bulletin, 137(2), 267-296. https://doi.org/10.1037/a0021890
Noble, C., Sala, G., Peter, M., Lingwood, J., Rowland, C., Gobet, F., & Pine, J. (2019). The impact of shared book reading on children’s language skills: A meta-analysis. Educational Research Review, 28, 100290. https://doi.org/10.1016/j.edurev.2019.100290.
Van der Sande, L., Wildeman, I., Bus, A., & Steensel, R. (2019). Lezen stimuleren via vrij lezen, boekgesprekken en appberichten; effecten van leesbevorderingsactiviteiten in het basisonderwijs en vmbo (deel 31; Stichting Lezen Reeks). Stichting Lezen.
Zelaya, K. J. D. (2022). Read-Aloud: A Middle Years Approach to Connecting and Learning from Literature. BU Journal of Graduate Studies in Education, 14(4), 13-20.
Gerelateerde vragen
Vrij lezen kan bijdragen aan de leesvaardigheid en het leesplezier van basisschoolleerlingen. Hoeveel het oplevert, hangt af van hoe leerkrachten vrij lezen inzetten en hoe zij leerlingen daarbij ondersteunen. Of een schoolbrede inzet van vrij lezen effectief is, weten we niet precies. De meeste studies kijken namelijk alleen naar vrij lezen in de klas. Wel zijn er aanwijzingen dat een gedeelde visie en een gezamenlijke aanpak door schoolleiders en leerkrachten belangrijk is voor een schoolbrede leescultuur, waarbij ook vrij lezen een plek krijgt. Zo’n leescultuur bevordert de leesvaardigheid en het leesplezier van leerlingen.
Hoe meer boeken kinderen lezen, hoe leesvaardiger ze zijn. Maar of het uitmaakt of je ze voorleest of zelfstandig laat lezen, is niet duidelijk. Het meeste onderzoek naar voorlezen gaat over kinderen die zelf nog niet kunnen lezen. Het weinige onderzoek naar oudere kinderen duidt erop dat voorlezen en vrij lezen allebei goed kunnen zijn voor de woordenschatontwikkeling en/of de leesvaardigheid. Welk type leesbevordering voor wie het beste werkt, daarover vallen nog geen duidelijke conclusies te trekken.
Rijke teksten kunnen de leesvaardigheid van kinderen met leesproblemen vergroten. Het werkt goed als kinderen uitdagende teksten lezen van net boven hun niveau. Daar hebben ze wel de juiste begeleiding bij nodig. Ook zelfstandig vrijetijdslezen is voor zwakke lezers waardevol. Het helpt dan om samen een boek uit te zoeken dat aansluit bij de interesses van het kind. En het helpt om het kind te ondersteunen om ‘in’ het boek te komen, bijvoorbeeld door een stukje samen te lezen. Een rijke leescontext vergroot mogelijk ook het leesplezier van kinderen.
Stillezen in de klas kan bijdragen aan technische leesvaardigheid, een positieve leeshouding en meer lezen in de vrije tijd. Deze drie aspecten hangen onderling samen, aan te duiden als de positieve leesspiraal. De bewijzen voor een bijdrage van stillezen aan een van de elementen in deze leesspiraal zijn niet heel sterk. De resultaten van stillezen hangen voor een belangrijk deel af van de wijze waarop stillezen wordt uitgevoerd en van de mate waarin leerkrachten rekening houden met interesses en technische leesvaardigheden van individuele leerlingen.
Thuis boeken en verhalen lezen heeft een positieve relatie met prestaties op begrijpend leestaken op school. Voor het lezen van tijdschriften is dat veelal niet of beperkt het geval. Een combinatie van leesmaterialen thuis – zoals tijdschriften en boeken – lijkt wel van meerwaarde voor het leesbegrip. Het is aannemelijk dat dit ook op school geldt. Aangezien keuzevrijheid in leesmateriaal de motivatie bevordert, zou het aanbieden van tijdschriften in de klas naast ander aanbod de leesmotivatie van leerlingen kunnen verhogen.