Welke vormen van formatief toetsen geven een betrouwbaar en valide beeld van de begrijpend leesvaardigheden van basisschoolleerlingen en ondersteunen het leesonderwijs?

Bij begrijpend lezen zijn veel verschillende deelvaardigheden betrokken (Van den Broek & Helder, 2017) Van den Broek, P., & Helder, A. (2017). Cognitive processes in discourse comprehension: passive processes, reader-initiated processes, and evolving mental representations. Discourse Processes, 54, 360-372. https://doi.org/10.1080/0163853X.2017.1306677
. Zo is goed technisch lezen een voorwaarde voor begrijpend lezen. Ook woordenschat en grammaticakennis moeten op orde zijn. Daarnaast moeten lezers verbanden leggen tussen zinnen en alinea’s en hun voorkennis gebruiken om tot begrip van de hele tekst te komen. 

Formatieve toetsen zijn een onderdeel van het leerproces; het doel is om het verdere leerproces van de leerling vorm te geven of bij te stellen (Kennisrotonde, 2024) Kennisrotonde. (2024). Op welke manier valt de vaardigheid begrijpend lezen te meten, rekening houdend met de voorkennis van leerlingen?
. Een formatieve toets kan ook een gesprek met een leerling zijn of een observatie. Als leerkracht kun je de informatie uit de toets gebruiken om conclusies te trekken over het leerproces en de voortgang van leerlingen (Van Silfhout, 2023) Van Silfhout, G.  (2023). Toetsing van taalonderwijs. In J. Dera, J. Gubbels, J. van der Loo, & J. van Rijt (red.), Vaardig met vakinhoud: handboek vakdidactiek Nederlands (p. 75-88). Coutinho.
. Op basis daarvan kun je je leesonderwijs vormgeven. Summatieve toetsen gebruik je daarentegen om te beoordelen of een leerling een bepaald niveau van leesvaardigheid beheerst (Sanders, 2011) Sanders, P. (2011). Toetsen op school. Cito
. Het verschil tussen een summatieve en een formatieve toets ligt dus niet in de toets zelf, maar in het doel waarvoor zij wordt gebruikt. 

Bij het kiezen van een (formatieve) toets weeg je de betrouwbaarheid, validiteit en bruikbaarheid van verschillende toetsen af (Cito, 1999) Cito. (1999). Het maken van toetsen bij methoden: Handreikingen voor auteurs basisvorming. Cito.
. Een toets is betrouwbaar als de uitkomst niet afhangt van wie de beoordeling doet of wanneer de toets wordt afgenomen. Een toets is valide als zij meet wat zij moet meten (begripsvaliditeit) en het volledige domein dekt (inhoudsvaliditeit). Je kunt betrouwbaarheid en validiteit niet los van elkaar zien en je moet ze samen afwegen. Daarnaast beoordeel je de bruikbaarheid van een toets door na te gaan of de opbrengst opweegt tegen de benodigde investering in tijd, moeite en kosten.

Verschillende toetsen meten verschillende deelvaardigheden van leesbegrip

Om de ontwikkeling van leesbegrip bij leerlingen te volgen, is het belangrijk om bij de toetsing aandacht te besteden aan de verschillende deelvaardigheden, of combinaties daarvan (Perfetti & Stafura, 2014) Perfetti, C., & Stafura, J. (2014). Word knowledge in a theory of reading comprehension. Scientific Studies of Reading, 18(1), 22-37. https://doi.org/10.1080/10888438.2013.827687
. Daarom kun je begrijpend lezen het beste op meerdere manieren toetsen (Cain & Oakhill, 2006; Cain, K., & Oakhill, J. (2006). Assessment matters: Issues in the measurement of reading comprehension. British Journal of Educational Psychology, 76(4), 697-708. https://doi.org/10.1348/000709905X69807
 Keenan, et al., 2008) Keenan, J. M., Betjemann, R. S., & Olson, R. K. (2008). Reading comprehension tests vary in the skills they assess: Differential dependence on decoding and oral comprehension. Scientific Studies of Reading, 12(3), 281-300. https://doi.org/10.1080/10888430802132279
. Het is zinvol om daarbij terug te redeneren vanuit het einddoel (Dray et al., 2019; Dray, A. J., Brown, N. J., Diakow, R., Lee, Y., & Wilson, M. R. (2019). A construct modeling approach to the assessment of reading comprehension for adolescent readers. Reading Psychology, 40(2), 191-241. https://doi.org/10.1080/02702711.2019.1614125
 Sabatini et al., 2019) Sabatini, J., O’Reilly, T., Weeks, J., & Wang, Z. (2019). Engineering a twenty-first century reading comprehension assessment system utilizing scenario-based assessment techniques. International Journal of Testing, 19(1), 1-23. https://doi.org/10.1080/15305058.2018.1551224
.: wat kunnen succesvolle lezers als zij uitstromen naar het voortgezet onderwijs? Daarvoor moet je als leerkracht weten welke mijlpalen je kunt verwachten in de ontwikkeling van de verschillende deelvaardigheden (zie Swart & Stoep, 2022) Swart, N. & Stoep, J. (2022). Begrijpend lezen: samenhang tussen kennis, vaardigheden en context. Onderwijskennis.nl (NRO)
. 

Open vragen geven het meest valide beeld 

Voor een valide beeld van begrijpend leesvaardigheden zijn open vragen waardevol, waarbij leerlingen mondeling of schriftelijk antwoord geven. Als leerkracht kun je zo nagaan welke specifieke (deel)vaardigheden of leesprocessen leerlingen inzetten tijdens het lezen. Neem bijvoorbeeld het doel ‘gebruiken van de titel bij oriënteren op de tekst’. Om dat te meten, kun je een leerling vragen: “Waar gaat deze tekst over en hoe weet je dat?” (Dray et al., 2019) Dray, A. J., Brown, N. J., Diakow, R., Lee, Y., & Wilson, M. R. (2019). A construct modeling approach to the assessment of reading comprehension for adolescent readers. Reading Psychology, 40(2), 191-241. https://doi.org/10.1080/02702711.2019.1614125
. Op deze manier kunnen open vragen een nauwkeurig beeld geven van het denkproces van leerlingen.

Het kan ook waardevol zijn om leerlingen hardop denkend te laten lezen: na elke zin verwoorden ze hun gedachten hardop. Dit geeft inzicht in de verbanden die leerlingen leggen tijdens het lezen (McMaster et al., 2012) McMaster, K. L., van den Broek, P., Espin, C. A., White, M. J., Rapp, D. N., Kendeou, P., Bohn-Gettler, C. M., & Carlson, S. (2012). Making the right connections: Differential effects of reading intervention for subgroups of comprehenders. Learning and Individual Differences, 22(1), 100-111. https://doi.org/10.1016/j.lindif.2011.11.017
.

Leestoetsen met meerkeuzevragen zijn minder geschikt voor formatief toetsen

Omdat je meerkeuzevragen in relatief korte tijd objectief kunt nakijken, zijn leestoetsen met meerkeuzevragen over het algemeen betrouwbaar en bruikbaar om begrijpend leesvaardigheden te beoordelen. In het Nederlandse onderwijs gebruiken we deze dan ook vaak. Andere betrouwbare toetsvormen zijn gatenteksten, samenvattingstaken en sorteertaken (Rooijackers & Gubbels, 2023; Rooijackers, P. & Gubbels, J. (2023). Leesbegrip. In J. Dera, J. Gubbels, J. van der Loo, & J. van Rijt (red.), Vaardig met vakinhoud: handboek vakdidactiek Nederlands (p. 105-116). Coutinho.
 zie ook Kennisrotonde, 2024) Kennisrotonde. (2024). Op welke manier valt de vaardigheid begrijpend lezen te meten, rekening houdend met de voorkennis van leerlingen?
. 

Toetsen met meerkeuzevragen zijn echter minder geschikt om formatief te gebruiken. Dat komt doordat deze toetsen vooral inzicht geven in het product van begrijpend lezen: wat de lezer weet van de tekst na het lezen. Ze zeggen minder over het proces: hoe begrip van de tekst tijdens het lezen tot stand komt. Een andere reden is dat deze toetsen strategisch gedrag uitlokken, dat heel anders is dan lezen in een natuurlijke situatie (Rupp & Lasaux, 2006) Rupp, A. A., & Lesaux, N. K. (2006). Meeting expectations? An empirical investigation of a standards-based assessment of reading comprehension. Educational Evaluation and Policy Analysis, 28(4), 315-333. https://doi.org/10.3102/01623737028004315
. Het komt maar beperkt overeen met hoe leerlingen een tekst normaal gesproken proberen te begrijpen (O’Reilly et al., 2018) O’Reilly, T., Feng, D. G., Sabatini, D. J., Wang, D. Z., & Gorin, D. J. (2018). How do people read the passages during a reading comprehension test? The effect of reading for purpose on text processing behavior. Educational Assessment, 23(4), 277-295. https://doi.org/10.1080/10627197.2018.1513787
.

Wel lijkt het mogelijk om meerkeuzetoetsen formatief te gebruiken door leerlingen tijdens de toets te laten uitleggen waarom ze een bepaald antwoord kiezen (Cain & Oakhill, 2006) Cain, K., & Oakhill, J. (2006). Assessment matters: Issues in the measurement of reading comprehension. British Journal of Educational Psychology, 76(4), 697-708. https://doi.org/10.1348/000709905X69807
. Dit kan helpen om inzicht te krijgen in de achterliggende denkprocessen van leerlingen, waar je je instructie vervolgens gericht op kunt aanpassen.

Formatief toetsen vraagt om professionele ondersteuning

Leerkrachten hebben baat bij professionele ondersteuning als zij formatief toetsen in het leesonderwijs. Ze moeten namelijk niet alleen informatie over het leerproces van leerlingen verzamelen en interpreteren, maar deze ook vertalen naar aangepaste, gedifferentieerde instructie die past bij de behoeften van leerlingen. Dit is geen vanzelfsprekend proces (Xuan et al., 2022; Xuan, Q., Cheung, A., & Sun, D. (2022). The effectiveness of formative assessment for enhancing reading achievement in K-12 classrooms: A meta-analysis. Frontiers in Psychology, 13. Article 990196.https://doi.org/10.3389/fpsyg.2022.990196
 Yan & Chiu, 2022) Yan, Z., & Chiu, M. M. (2022). The relationship between formative assessment and reading achievement: A multilevel analysis of students in 19 countries/regions. British Educational Research Journal, 49(1), 186-208. https://doi.org/10.1002/berj.3837
. 

Professionele ondersteuning kan leerkrachten daarbij helpen, blijkt bijvoorbeeld uit een studie waarin leerkrachten gerichte training kregen (Witmer et al., 2014) Witmer, S. E., Duke, N. K., Billman, A. K., & Betts, J. (2014). Using assessment to improve early elementary students’ knowledge and skills for comprehending informational text. Journal of Applied School Psychology, 30(3), 223-253. https://doi.org/10.1080/15377903.2014.924454
. Daarin leerden zij hoe zij gedetailleerde informatie over hun leerlingen (zoals woordenschat, leesstrategieën en kennis van tekststructuren) konden vertalen naar hun instructie. De leerlingen van deze leerkrachten boekten meer vooruitgang in lezen dan leerlingen in het reguliere programma. Ook een meta-analyse laat zien dat leerlingen er baat bij hebben als leerkrachten formatief toetsen en op basis daarvan differentiëren (Xuan et al., 2022) Xuan, Q., Cheung, A., & Sun, D. (2022). The effectiveness of formative assessment for enhancing reading achievement in K-12 classrooms: A meta-analysis. Frontiers in Psychology, 13. Article 990196.https://doi.org/10.3389/fpsyg.2022.990196
. 

Kennismakelaars: Elly Koutamanis en Aafke Essen 

Antwoordspecialist: Joyce Gubbels 

Referentie: Kennisrotonde (2026). Welke manieren van formatief toetsen geven een betrouwbaar en valide beeld van de vaardigheden van leerlingen in begrijpend lezen en ondersteunen het leesonderwijs? (KR. 2990)