Op de basisschool leren leerlingen om een coherent, samenhangend beeld te vormen van een tekst, zodat ze die goed begrijpen. Met andere woorden: leerlingen construeren een mentale representatie.
Mentale representatie bestaat uit drie niveaus
Een mentale representatie komt op drie niveaus tot stand: oppervlakterepresentatie, tekstbasis en situatiemodel. De oppervlakterepresentatie heeft betrekking op woord- en zinsbegrip. Lezers relateren tekstdelen nog niet aan eigen achtergrondkennis om de tekst te begrijpen. Op tekstbasisniveau relateren lezers wel hun eigen achtergrondkennis aan tekstdelen om betekenis en onderlinge relaties tussen woorden en zinnen te achterhalen. Op het niveau van het situatiemodel bereiken lezers een volledig tekstbegrip. Dit doen ze door continu verbanden te leggen tussen verschillende tekstdelen en hun eigen kennis. Om tot een situatiemodel te komen, speelt voorkennis van lezers dus een centrale rol.
Tekstbegrip meten via open, inhoudelijke vragen en schrijfopdrachten
Veel leestoetsen – bijvoorbeeld gatenteksten en meerkeuzeopgaven – zijn gericht op de mate waarin een leerling de tekst juist heeft gelezen. Deze toetssoorten leunen meer op technisch lezen. Ze doen geen beroep op vaardigheden die nodig zijn om tot een diep begrip van de tekst te komen. Dat gebeurt wel door inhoudsgerichte vragen en open vragen te stellen of door schrijfopdrachten te geven.
Inhoudsgerichte vragen stimuleren leerlingen om verbanden te leggen. Dit zijn inhoudelijke vragen die doorgaans van leerlingen vereisen dat ze een verband leggen tussen zinnen of tekstfragmenten, of tussen de tekst en eigen achtergrondkennis. Open vragen bieden leerlingen ruimte om in eigen woorden een diep begrip van de tekst te formuleren. Een nadeel voor de leerkracht is dat het lastiger en tijdrovender is om de antwoorden te beoordelen. Hetzelfde geldt voor schrijfopdrachten. Daarin moeten leerlingen informatie uit verschillende teksten die ze hebben gelezen integreren. Ze moeten laten zien dat ze verbanden kunnen leggen tussen verschillende teksten.
Voorkennis speelt altijd een rol bij begrijpend lezen
Voor het leesbegrip van leerlingen in de bovenbouw van het basisonderwijs blijkt voorkennis cruciaal. Leerlingen met minder goede leesvaardigheden maar met veel voorkennis, zijn toch goed in staat om een tekstbasis te vormen. Ze hebben echter nog steeds moeite om de tekstbasis uit te bouwen tot een situatiemodel. Met andere woorden: het is voor hen moeilijk om tot volledig tekstbegrip te komen.
Leerlingen met sterke leesvaardigheden zijn ongeacht hun voorkennis goed in staat om een tekstbasis te vormen. De impact van voorkennis bij deze leerlingen met goede leesvaardigheden komt vooral naar voren bij het vormen van een situatiemodel. Leerlingen met veel voorkennis zijn beter in staat om een situatiemodel te vormen in vergelijking met leerlingen met weinig voorkennis. Voorkennis is dus van belang om tot volledig tekstbegrip te komen.
Begrijpend lezen inbedden in een kennisrijk curriculum
Om alle leerlingen een bepaalde mate van voorkennis te bieden, kunnen leerkrachten thema’s behandelen in een kennisrijk curriculum. Dit houdt in dat leerkrachten het thema goed introduceren, nagaan wat leerlingen al weten, kernwoorden bespreken en achtergrondkennis aanbrengen of uitbreiden. Zo beschikken alle leerlingen over een minimale kennisbasis die ze kunnen gebruiken om teksten over hetzelfde thema te begrijpen.
Meer weten?
Dit antwoord is tot stand gekomen met dank aan Aafke Essen (kennismakelaar Kennisrotonde).