Het onderwijsaanbod aan kleuters is vaak opgebouwd uit thema’s. Dat geeft leerkrachten de mogelijkheid om kennis, woorden, concepten, vaardigheden, handelingen, strategieën, gedrag e.d. op een geïntegreerde manier aan te bieden.
Thematisch werken is lastig te toetsen op effectiviteit
Voor zover bekend is niet onderzocht of en in welke mate het werken met thema’s effectief is voor de ontwikkeling van kleuters. Dat is begrijpelijk, want thematisch werken is lastig te isoleren en te toetsen op effectiviteit. Vaak is het ingekaderd in een ruimere pedagogisch-didactische benadering. Een benadering die zich beweegt op een continuüm varieert van een volledig vrije en open benadering (leerlinggestuurd) tot een doelgerichte en programmatische benadering (leerkrachtgestuurd). Wel is er kennis over effectieve werkwijzen die leerkrachten kunnen toepassen als ze werken met thema’s.
Doelen, inhoud en activiteiten vormen een eenheid
Ten eerste gaat het om een samenhangend geheel van met elkaar verbonden doelen, inhouden en activiteiten. Een thema bevat uitdagende en gevarieerde doelen die gericht zijn op leren en ontwikkelen. Daarnaast bestaat het thema uit uitnodigende en kennisrijke inhouden, en omvat het een mix van ontwikkelingsbevorderende activiteiten.
Uitdagende en gevarieerde doelen gericht op ontwikkeling
De na te streven doelen gaan over nieuwe kennis, vaardigheden en gedrag. Centraal staat daarbij de zone van naaste ontwikkeling. Bij taal kan het bijvoorbeeld gaan om het herhaald aanbieden van een set nieuwe woorden. Onder meer via voorlezen, vraag- en antwoordspelletjes en interactieve gesprekken worden de woordenschat, het taalgebruik en taalbegrip van kleuters verdiept en uitgebreid.
Uitnodigende en kennisrijke inhouden
De inhoud van thema’s ligt zowel binnen als buiten de eigen interesse en belevingswereld van kleuters. Het kan dus betrekking hebben op de directe leefwereld van het kind en de actualiteit. En op bijvoorbeeld fantasiewerelden, de natuur, vroegere tijden en feestdagen. Vooral kleuters uit lagere sociaal-economische groepen hebben er baat bij in aanraking te komen met thema’s die ze niet van thuis uit meekrijgen.
Mix van ontwikkelingsbevorderende activiteiten vanuit kind en leerkracht
Het is wenselijk de kleuters een mix van kind- en leerkrachtgestuurde activiteiten aan te bieden. In vrije spelsituaties ontwikkelen kleuters onder meer hun sociale vaardigheden en executieve functies. Kleuters die veelzijdige en taalrijke ervaringen opdoen in spelsituaties waarin leerkrachten actief zijn, hebben op latere leeftijd betere schoolse taalvaardigheden.
De leerkracht handelt weloverwogen
Ten tweede, en minstens zo belangrijk, gaat het om het bewust pedagogisch en didactisch handelen van de leerkracht. Een passende ondersteuning en begeleiding door de leerkracht kan het leren en de ontwikkeling (van taal en denken) bij kleuters gunstig beïnvloeden. Dit geldt overigens in het algemeen voor effectief onderwijs aan jonge leerlingen.
Leerkrachten kunnen gebruikmaken van een breed scala aan zogeheten scaffolding-technieken, die positief uitwerken op de ontwikkeling van kleuters. Denk daarbij aan talige interacties, kritische vragen (wie, wat, waar, waarom), feedback, samen doordenken, om-de-beurt- of toerbeurtgesprekken, directe instructie, doelgerichte instructie en begeleid spel.
Dit antwoord is tot stand gekomen met dank aan IJsbrand Jepma (kennismakelaar Kennisrotonde).