Leerlingen met een hogere intelligentie zijn over het algemeen beter in begrijpend lezen. Deze relatie is echter tamelijk complex omdat beide concepten uit meerdere deelvaardigheden bestaan. Specifieke deelvaardigheden van intelligentie spelen een belangrijke rol bij begrijpend lezen. Deze deelvaardigheden hangen samen met de kennis en vaardigheden getoetst op methodeonafhankelijke toetsen. Daarom is het aannemelijk dat intelligentie van invloed is op de scores van deze toetsen. We weten niet of dat ook geldt voor methodegebonden toetsen.
Begrijpend lezen is een complexe vaardigheid. Verschillende toetsen meten verschillende aspecten ervan. Open opdrachten, observaties en hardop denken bieden het beste inzicht in het leesproces van leerlingen. Meerkeuzevragen zijn minder geschikt voor formatief toetsen, omdat ze vooral een beeld geven van wat leerlingen weten van een tekst na het lezen, en minder van het leesproces. Voor het leesonderwijs is het belangrijk dat een toets een beter beeld van (deel)vaardigheden van leerlingen geeft, en leerkrachten ondersteunt om leerlingen instructie op maat te geven.
Het herhaald lezen van een informatieve of verhalende tekst bevordert het vloeiend lezen van leerlingen in het basis- en voortgezet onderwijs. Eenzelfde tekst meerdere keren lezen is ook gunstig voor begrip van de tekst, zij het in mindere mate. Herhaald lezen werkt het beste wanneer leerlingen de tekst drie- of viermaal hardop voorlezen aan een volwassene, als ze vooraf aanwijzingen krijgen en tijdens het lezen corrigerende feedback ontvangen. Het maakt niet uit of leraren herhaald lezen als losse interventie inzetten, in combinatie met andere leesinterventies of als onderdeel van een breder programma.
Werken in niveaugroepen zorgt er niet voor dat kinderen teksten beter gaan begrijpen. Een andere vorm van differentiatie, waarbij sommige leerlingen naast de klassikale lessen extra begeleiding krijgen, lijkt wel effectief.
Met inhoudsgerichte vragen, open vragen of schrijfopdrachten kan de leerkracht de complexe vaardigheid begrijpend lezen bij leerlingen toetsen. Voorkennis helpt leerlingen om een tekst op een dieper niveau te kunnen begrijpen. Daarom speelt voorkennis altijd een rol bij verschillende typen toetsen voor begrijpend lezen. De leerkracht kan ervoor zorgen dat alle leerlingen een bepaalde mate van voorkennis hebben over een bepaald thema door een kennisrijk curriculum in te zetten.
Wanneer leerlingen in het praktijkonderwijs problemen hebben met technisch lezen, kan gelijktijdig luisteren naar de tekst het begrip van de te lezen tekst vergroten. Dit blijkt voor zowel narratieve als informatieve teksten het geval te zijn. Bij goede lezers is luisteren tijdens het lezen alleen voordelig voor het tekstbegrip als zij geen invloed hebben op het lees- en luistertempo. In de lespraktijk bepalen de leerlingen echter zelf het leestempo.
Geactualiseerd:16 januari 2025
Leerlingen in het voortgezet onderwijs lijken baat te hebben bij kortdurende interventieprogramma’s waarbij ze intensief oefenen met leesstrategieën of hun woordenschat uitbreiden. Dat geldt vooral voor leerlingen die moeite hebben met begrijpend lezen. Dit soort ‘snelle’ oplossingen helpen echter niet genoeg om een opgelopen achterstand in begrijpend leesniveau volledig in te halen. Zowel leerlingen met als zonder achterstand hierin hebben namelijk vaak moeite om nieuwe kennis en vaardigheden in te zetten in andere contexten. Om deze transfer te bevorderen is het van belang om onderwijs in begrijpend lezen structureel te integreren in de zaakvakken.
Geïntegreerd begrijpend lees- en zaakvakonderwijs vergroot de leesmotivatie van leerlingen. Het is daarbij belangrijk dat de leerkracht de self-efficacy van de leerlingen (het vertrouwen in eigen kunnen) bevordert. Ook moet het om interessante teksten gaan die een verbinding leggen tussen het dagelijks leven en onderwerpen in de les. Met een breed aanbod kunnen leerlingen zelf keuzes maken in teksten en verwerkingsactiviteiten. Ook vrije keuze in samenwerking is cruciaal om de leesmotivatie te bevorderen.
Reciprocal teaching heeft een positief effect op het leesbegrip van verschillende groepen volwassen leerders. In deze methode geeft de docent eerst klassikale instructie in het toepassen van leesstrategieën door ze voor te doen via hardop denken. Daarna oefenen studenten met het toepassen van leesstrategieën, ook door onder andere hardop denken. Ten slotte passen studenten in kleine groepen de leesstrategieën toe en doen ze die aan elkaar voor. De docent heeft dan vooral een coachende rol.
Bij het begrijpend leesonderwijs aan zwakbegaafde leerlingen moeten leerkrachten zorgen voor een breed aanbod en voldoende leestijd. Ze geven systematische en expliciete instructie. De leerlingen krijgen veel gelegenheid om (begrijpend) lezen te oefenen. Effectieve instructieprincipes zijn feedback geven, positief bevestigen en belonen, en cumulatief toetsen. Ook ondersteuningskaarten kunnen deze leerlingen helpen bij het begrijpend lezen.