Wat kun je als docent doen om kleine storende gedragingen te voorkomen en te corrigeren?

Leraren hebben dagelijks te maken met kleine storende gedragingen, zoals leerlingen die door de les praten, gekke geluiden maken of anderen afleiden. Deze acties vragen veel aandacht – van medeleerlingen en van de leraar – en verstoren daarmee de les. Voor veel leraren is dit gedrag een uitdaging. Ongeveer één op de drie leraren geeft aan dat er veel tijd verloren gaat aan leerlingen die de les onderbreken. Dit beeld komt overeen met andere Noord-Europese landen (Wartenbergh et al., 2020; Wartenbergh, F., Bendig, J., Salupete, R., De Wilde, P., Vrielink, S., Ouwehand, K., & Van der Boom, E. (2020). Teaching and Learning International Survey (TALIS) 2018: Nationaal rapport voortgezet onderwijs.
 Sapulete et al., 2020). Sapulete, S., De Wilde, P., Ouwehand, K., & Van der Boom, E. (2020). Teaching and learning international survey (TALIS) 2018: Nationaal rapport basisonderwijs.
 Beginnende leraren rapporteren daarbij meer ordeverstoringen dan ervaren collega’s.

Hoewel preventieve strategieën storend gedrag deels kunnen voorkomen, is een correctie soms onvermijdelijk (Korpershoek et al., 2014). Korpershoek, H., Van Kuijk, M. F., Harms, G. J., De Boer, H., & Doolaard, S. (2014). Effectieve strategieën en programma’s voor klassenmanagement in het primair onderwijs: Handreikingen voor de onderwijspraktijk op basis van een meta-analyse. RUG/GION.
 Preventieve en corrigerende strategieën worden vaak naast elkaar gebruikt. In klassen waar deze strategieën correct worden ingezet, komen minder verstoringen voor (Marzano et al., 2003). Marzano, R. J., Marzano, J. S., & Pickering, D. J. (2003). Classroom management that works. Research based strategies for every teacher. Association for Supervision and Curriculum Development (ASCD).

Regels en routines consequent naleven

Regels maken duidelijk welk gedrag gewenst of ongewenst is in de klas (Alter & Haydon, 2017). Alter, P., & Haydon, T. (2017). Characteristics of effective classroom rules: A review of the literature. Teacher Education and Special Education, 40(2), 114-127.
 Klassenregels zijn vooral effectief als ze consequent worden nageleefd en worden gekoppeld aan positieve en/of negatieve consequenties. Je kunt bijvoorbeeld de klas belonen als leerlingen zich aan de regels houden. Ook blijkt dat regels beter worden nageleefd als je ze expliciet en herhaaldelijk bespreekt. Vooral wanneer de regels nieuw zijn of na een schoolvakantie is het belangrijk dat je de regels herhaalt en ermee oefent. Je kunt de regels klassikaal doornemen, leerlingen zelf voorbeelden laten bedenken, de regels oefenen in rollenspellen of leerlingen een poster met klassenregels laten maken. 

Routines gaan meer over de organisatie en procedures in de klas (Mitchell et al., 2017). Mitchell, B. S., Hirn, R. G., & Lewis, T. J. (2017). Enhancing effective classroom management in schools: Structures for changing teacher behavior. Teacher Education and Special Education, 40(2), 140-153.
 Een voorbeeld van zo’n routine is dat leerlingen aan het begin van elke les hun huiswerk op tafel leggen, zodat je het huiswerk kunt controleren. Net als regels moeten routines worden aangeleerd en geoefend.

Gewenst gedrag bekrachtigen en de relatie versterken

Door te belonen wat goed gaat en te negeren wat (nog) niet goed gaat, weten leerlingen wat je van hen verwacht (Freyssinet & Pansu, 2025). Freyssinet, I., & Pansu, P. (2025). Managing disruptive behaviors at school: a meta-analysis of strategies using differential reinforcement for all. Preventing School Failure: Alternative Education for Children and Youth, 1-10.
 Een voorbeeld van gewenst gedrag bekrachtigen is zeggen: ‘Wat fijn dat dit groepje zijn huiswerk al op tafel heeft klaargelegd.’ Hierdoor weten de leerlingen die hun huiswerk nog niet hebben klaargelegd, dat je dit van iedereen verwacht. Ook accepteren leerlingen regels, routines en correcties eerder bij een positieve leraar-leerlingrelatie (Marzano et al., 2003). Marzano, R. J., Marzano, J. S., & Pickering, D. J. (2003). Classroom management that works. Research based strategies for every teacher. Association for Supervision and Curriculum Development (ASCD).
 Om deze relatie te versterken kun je meer interpersoonlijke aandacht aan leerlingen geven, bijvoorbeeld vóór de les. Of je kunt tijdens de les spelletjes spelen waarbij jullie meer over elkaar te weten komen (Korpershoek et al., 2014). Korpershoek, H., Van Kuijk, M. F., Harms, G. J., De Boer, H., & Doolaard, S. (2014). Effectieve strategieën en programma’s voor klassenmanagement in het primair onderwijs: Handreikingen voor de onderwijspraktijk op basis van een meta-analyse. RUG/GION.
 

Kleine storende gedragingen passend corrigeren

Wanneer leerlingen ondanks duidelijke regels en routines toch storend gedrag vertonen, is het belangrijk dat je dit gedrag corrigeert. Hiermee laat je zien dat je de regels en procedures serieus neemt en naleeft (Mitchell et al., 2017). Mitchell, B. S., Hirn, R. G., & Lewis, T. J. (2017). Enhancing effective classroom management in schools: Structures for changing teacher behavior. Teacher Education and Special Education, 40(2), 140-153.
 Correcties zo klein en passend mogelijk houden, werkt het beste (Van Tartwijk et al., 2009). Van Tartwijk, J., Den Brok, P., Veldman, I., & Wubbels, T. (2009). Teachers' practical knowledge about classroom management in multicultural classrooms. Teaching and Teacher Education, 25(3), 453-460.
 Dit houdt in dat de correctie past bij het gedrag van de leerling. Wanneer een leerling bijvoorbeeld tijdens de uitleg de hele tijd met zijn pen aan het tikken is, dan ligt het meer voor de hand om diegene de pen te laten opbergen of inleveren, dan om de leerling de klas uit te sturen. Te streng of te snel straffen, of dreigen met straf kan een gevoel van onrecht oproepen in de klas. Ook is het voor de sociale positie van leerlingen beter wanneer je conflicten en correcties zo veel mogelijk beperkt en klassikale conflicten en correcties vermijdt (Endedijk et al., 2019). Endedijk, H. M., Breeman, L. D., Van Lissa, C. J., Den Boer, L., & Mainhard, M. T. (2019). De onzichtbare rol van de docent inzichtelijk gemaakt: Lesgeven in het Passend Onderwijs: Hoe leerkracht-leerling relaties de sociale positie van leerlingen in de klas mee bepalen. NKO eindrapportage.
 In plaats daarvan kun je een leerling beter een-op-een aanspreken op zijn of haar gedrag.

Correcties van klein naar groot

Er zijn geen vaste richtlijnen voor welke correcties in welke situaties passend en effectief zijn. Wel kunnen hulpmiddelen zoals de escalatieladder van Classens et al. (2025) Claessens, L. C. C., Gerber, L. B., & Van Tartwijk, J. (2025). Klassenmanagement in de praktijk. Onderwijskennis.nl (NKO). Geraadpleegd op 8 april 2025
 je handelingsrepertoire verbreden. De escalatieladder bouwt op van klein naar groot: 

• Microcorrectie: je geeft een kleine non-verbale correctie, bijvoorbeeld door de leerling iets langer aan te kijken.
• Anonieme of positieve correctie: je geeft aan dat je nog op één leerling wacht of je geeft leerlingen die het goede gedrag al vertonen klassikaal een compliment.
• Een-op-eencorrectie: je loopt naar een leerling toe en spreekt deze zachtjes aan.
• Klassikale correctie: je noemt klassikaal de naam of je wacht op een leerling tot je verdergaat met je les.
• Waarschuwing: je waarschuwt een leerling klassikaal en geeft aan dat er een consequentie volgt als het gedrag zich weer voordoet.
• Consequentie: je corrigeert met een passende maatregel, bijvoorbeeld door een leerling op een andere plek te zetten als deze medeleerlingen afleidt. 

Meer weten?

• Lees ook de antwoorden op de volgende vragen aan de Kennisrotonde: Wat is het effect van externaliserend gedrag van leerlingen op het gedrag van hun klasgenoten? en Heeft een schoolbreed beloningssysteem een positief effect op de gedragsontwikkeling van kinderen op de basisschool?
• Leidraad: Leraar-leerlingrelaties in het voortgezet onderwijs | Onderwijskennis

Kennismakelaar: Surya Carrilho
Antwoordspecialist: Esther Kamphuis 

Referentie: Kennisrotonde (2025). Wat kun je als docent doen om kleine storende gedragingen tijdig en effectief te corrigeren en te voorkomen dat de verstoring groter wordt? (KR.2532)