Zijn leerlingen vanaf groep 4 in staat om hun spelling zelf na te kijken en leidt dit tot betere spellingvaardigheden?

Goede spellingvaardigheden zijn belangrijk. Niet alleen wordt maatschappelijk waarde gehecht aan goed kunnen spellen, het is ook nodig om goed te kunnen lezen en schrijven (Gijsel & Van der Lee, 2023). Gijsel, M. & Van der Lee, A. (2023). Effectieve didactiek voor spelling- en grammaticaonderwijs. Onderwijskennis.nl (NKO).
 Toch hebben veel leerlingen in het primair onderwijs moeite met spelling (Inspectie van het Onderwijs, 2021). Inspectie van het Onderwijs. (2021). Peil.Schrijfvaardigheid. Einde (speciaal)basisonderwijs, 2018-2019. Utrecht: Inspectie van het Onderwijs.
 Leerlingen hun eigen spelling laten nakijken, is een geschikte manier om ze hun werk te laten evalueren (Gijsel & Van der Lee, 2023). Gijsel, M. & Van der Lee, A. (2023). Effectieve didactiek voor spelling- en grammaticaonderwijs. Onderwijskennis.nl (NKO).

Spelling zelf nakijken vanaf groep 4

Je eigen spelling kunnen nakijken hangt sterk samen met het spellingbewustzijn: het vermogen om te reflecteren op de eigen spelling en het spellingproces, en om gemaakte fouten te corrigeren (Cordewener et al., 2018; Cordewener, K. A. H., Hasselman, F., Verhoeven, L., & Bosman, A. M. T. (2018). The role of instruction for spelling performance and spelling consciousness. The Journal of Experimental Education, 86(2), 135-153.
 Oepkes, 2006). Oepkes, H. (2006). Spellingbewustzijn en spellinggeweten als doelen van het spellingonderwijs. Jeugd, school en wereld (JSW), 91, 34-38.
 Leerlingen ontwikkelen tussen hun vierde en achtste levensjaar de vaardigheid om na te denken over spelling, als ook hun metacognitieve vaardigheden zich beginnen te ontwikkelen (Flavell et al., 1995). Flavell, J. H., Green, F. L., Flavell, E. R., Harris, P. L., & Astington, J. W. (1995). Young children’s knowledge about thinking. Monographs of the Society for Research in Child Development, 60(1), 1-113.

Leerlingen die hun spelling zelf nakijken corrigeren bijna alle verkeerd gespelde woorden, blijkt uit onderzoek (Cordewener et al., 2016). Cordewener, K. A. H., Verhoeven, L., & Bosman, A. M. T. (2016). Improving spelling performance and spelling consciousness. The Journal of Experimental Education, 84(1), 48-74
 De verkeerd gespelde woorden worden hierbij meestal goed gecorrigeerd en slechts zeven procent van de verkeerd gespelde woorden wordt niet gecorrigeerd. 

Zelfcorrectie is een effectieve manier om te leren spellen

Leerlingen zelfstandig hun spellingopdrachten of dictee laten nakijken heeft een positief effect op de spellingvaardigheid van leerlingen. Dit werkt beter dan traditionele manieren zoals overschrijven, dicteren of het lezen van dicteewoorden in een tekst (Cordewener et al., 2018; Cordewener, K. A. H., Hasselman, F., Verhoeven, L., & Bosman, A. M. T. (2018). The role of instruction for spelling performance and spelling consciousness. The Journal of Experimental Education, 86(2), 135-153.
 Gaintza & Goikoetxea, 2016). Gaintza, Z., & Goikoetxea, E. (2016). Spelling instruction in Spanish: A comparison of self‐correction, visual imagery and copying. Journal of Research in Reading, 39(4), 428-447. doi:10.1111/1467-9817.12055
 Een klein onderzoek onder slechte spellers laat ook zien dat zelf nakijken een positiever effect heeft op spellingvaardigheden dan wanneer de leerkracht het werk nakijkt (Gettinger, 1985). Gettinger, M. (1985). Effects of teacher-directed versus student-directed instruction and cues versus no cues for improving spelling performance. Journal of Applied Behavior Analysis, 18, 167-171.
 Actieve verwerking en metacognitieve vaardigheden stimuleren draagt bij aan het positieve effect van zelf nakijken.

De wetenschappelijke literatuur beschrijft verschillende hulpmiddelen waarmee leerlingen hun spelling goed zelf na kunnen kijken en waarmee ze kunnen reflecteren op hun spelling. De belangrijkste  zijn directe feedback met een nakijkblad of op het bord, en rubrics. 

Directe feedback met een nakijkblad of op het bord

Experimenteel onderzoek uit zowel Nederland, Spanje als Portugal bij leerlingen tussen de 7 en 10 jaar oud laat zien dat de spellingvaardigheden significant verbeteren als leerlingen hun spelling zelf nakijken. Leerlingen kunnen hun eigen spelling vergelijken en corrigeren aan de hand van de correcte spelling van de woorden op een nakijkblad (Cordewener et al., 2018; Cordewener, K. A. H., Hasselman, F., Verhoeven, L., & Bosman, A. M. T. (2018). The role of instruction for spelling performance and spelling consciousness. The Journal of Experimental Education, 86(2), 135-153.
 Silva et al., 2024) Silva, C., Peixoto, F., & Salvador, L. (2024). “With a little help from my friends”: Effects of a self-reflection tool and social interaction on orthographic performance. Journal of Writing Research, 16(2), 323-351. doi:10.17239/jowr-2024.16.02.05
 of door de juiste spelling vanaf het bord te lezen (Gaintza & Goikoetxea, 2016). Gaintza, Z., & Goikoetxea, E. (2016). Spelling instruction in Spanish: A comparison of self‐correction, visual imagery and copying. Journal of Research in Reading, 39(4), 428-447. doi:10.1111/1467-9817.12055
 Deze manier van nakijken met directe feedback blijkt effectiever dan wanneer leerlingen hun spelling na een dictee niet nakijken, woorden oefenen door ze over te schrijven of een tekst lezen met daarin te leren woorden (Cordewener et al., 2018; Cordewener, K. A. H., Hasselman, F., Verhoeven, L., & Bosman, A. M. T. (2018). The role of instruction for spelling performance and spelling consciousness. The Journal of Experimental Education, 86(2), 135-153.
 Gaintza & Goikoetxea, 2016). Gaintza, Z., & Goikoetxea, E. (2016). Spelling instruction in Spanish: A comparison of self‐correction, visual imagery and copying. Journal of Research in Reading, 39(4), 428-447. doi:10.1111/1467-9817.12055
 

Direct na een opdracht of dictee zelf nakijken is effectiever dan op een later moment. Op deze manier draagt de directe feedback bij aan betere representaties van woorden in het geheugen en aan het vermogen van leerlingen om in te schatten welke woorden ze correct kunnen spellen (Cordewener, 2018; Cordewener, K. A. H., Hasselman, F., Verhoeven, L., & Bosman, A. M. T. (2018). The role of instruction for spelling performance and spelling consciousness. The Journal of Experimental Education, 86(2), 135-153.
 2016; Cordewener, K. A. H., Verhoeven, L., & Bosman, A. M. T. (2016). Improving spelling performance and spelling consciousness. The Journal of Experimental Education, 84(1), 48-74. doi:10.1080/00220973.2014.963213
 Gaintza & Goikoetxea, 2016). Gaintza, Z., & Goikoetxea, E. (2016). Spelling instruction in Spanish: A comparison of self‐correction, visual imagery and copying. Journal of Research in Reading, 39(4), 428-447. doi:10.1111/1467-9817.12055

Nakijken met behulp van een nakijkblad gevolgd door een strategie toepassen op de fout gespelde woorden (het woord opdelen in lettergrepen en per lettergreep de juiste spellingregel benoemen), draagt ook bij aan betere spellingvaardigheden, maar niet significant meer dan wanneer leerlingen alleen nakijken met een nakijkblad (Cordewener et al., 2018). Cordewener, K. A. H., Hasselman, F., Verhoeven, L., & Bosman, A. M. T. (2018). The role of instruction for spelling performance and spelling consciousness. The Journal of Experimental Education, 86(2), 135-153.
 

Rubric

Een rubric is een hulpmiddel waarmee leerlingen hun eigen spelling kunnen corrigeren. De rubric bevat spellingregels die met kleuren zijn gemarkeerd, passend bij een specifieke spellingcategorie (contextueel, fonologisch, morfologisch). Contextueel: weten dat je het meervoud van ‘kat‘ schrijft als ‘katten’ en niet als ‘katen’, omdat de medeklinker na een korte klinker moet worden verdubbeld om de klinker kort te houden.
Fonologisch: weten dat je ‘haai’ met een i schrijft in plaats van een j, ook al hoor je een j.
Morfologisch: weten dat je ‘hond‘ met een d schrijft in plaats van een t, omdat het meervoud ‘honden’ is.
 Met behulp van de rubric markeert de leerkracht eerst de spellingfouten in de juiste kleur, vervolgens verbeteren de leerlingen hun fouten. De rubric geeft leerlingen dus niet direct de correcte spelling, maar een overzicht van verschillende soorten spellingregels. Dit helpt hen deze regels te herkennen en op hun eigen werk toe te passen. 

Een onderlinge vergelijking tussen directe feedback en de rubric is alleen in Portugal gemaakt. Hieruit blijkt dat zelfcorrectie met een rubric en directe feedback aan de hand van een nakijkblad allebei leiden tot betere spellingvaardigheden. Het gebruik van de rubric is wel significant effectiever dan een nakijkblad (Silva et al., 2024). Silva, C., Peixoto, F., & Salvador, L. (2024). “With a little help from my friends”: Effects of a self-reflection tool and social interaction on orthographic performance. Journal of Writing Research, 16(2), 323-351. doi:10.17239/jowr-2024.16.02.05
 Dit komt omdat de rubric een diepere verwerking vereist van leerlingen. Met behulp van de spellingregels en hun eigen antwoorden vormen leerlingen nieuwe representaties van de woorden die ze spellen (Silva et al., 2024). Silva, C., Peixoto, F., & Salvador, L. (2024). “With a little help from my friends”: Effects of a self-reflection tool and social interaction on orthographic performance. Journal of Writing Research, 16(2), 323-351. doi:10.17239/jowr-2024.16.02.05
 Hierdoor worden ze zich bewuster van de spellingregels die samenhangen met de juiste spelling (Cordewener et al., 2018). Cordewener, K. A. H., Hasselman, F., Verhoeven, L., & Bosman, A. M. T. (2018). The role of instruction for spelling performance and spelling consciousness. The Journal of Experimental Education, 86(2), 135-153.
 

Samenwerken met rubric

Leerlingen kunnen de rubric ook in duo’s gebruiken, waarbij ze elkaars werk nakijken, elkaar fouten uitleggen aan de hand van de juiste spellingregel en proberen het samen eens te worden over de juiste spelling. Bij een moeilijke spellingcategorie of spellingregel kan interactie in duo’s bijdragen aan betere spellingvaardigheden, omdat dit zorgt voor expliciete reflectie op de spellingregel. Leerlingen ontwikkelen hierdoor een betere representatie van de regel, blijkt uit onderzoek onder Portugese leerlingen (Silva et al., 2024). Silva, C., Peixoto, F., & Salvador, L. (2024). “With a little help from my friends”: Effects of a self-reflection tool and social interaction on orthographic performance. Journal of Writing Research, 16(2), 323-351. doi:10.17239/jowr-2024.16.02.05
 In het Portugees vinden leerlingen morfologische spellingregels over het algemeen moeilijker dan andere spellingregels. In het Nederlands vinden leerlingen morfologische en fonologische spellingregels juist makkelijker, terwijl de contextuele spellingregels moeilijker zijn (Cordewener et al., 2018). Cordewener, K. A. H., Hasselman, F., Verhoeven, L., & Bosman, A. M. T. (2018). The role of instruction for spelling performance and spelling consciousness. The Journal of Experimental Education, 86(2), 135-153.
 Of samenwerken met een rubric bij een moeilijkere spellingregel ook tot betere spellingvaardigheden leidt bij Nederlandse leerlingen, is niet bekend.

Rubric arbeidsintensief, maar verhelderend

De rubric gebruiken kost de leerkracht meer tijd dan een nakijkblad, zowel in de voorbereiding als na afname van een dictee. Tegelijkertijd suggereren de resultaten uit het eerdergenoemde Portugese onderzoek dat leerkrachten door de rubric te gebruiken juist beter zicht krijgen op de verschillende soorten spelfouten die leerlingen maken (Silva et al., 2024). Silva, C., Peixoto, F., & Salvador, L. (2024). “With a little help from my friends”: Effects of a self-reflection tool and social interaction on orthographic performance. Journal of Writing Research, 16(2), 323-351. doi:10.17239/jowr-2024.16.02.05
 Ze kunnen daardoor hun instructie aanpassen op de fouten en leerbehoeften van leerlingen.

Aandacht blijven geven aan spellinginstructie

De hierboven genoemde interventies beslaan een relatief korte periode van drie tot acht weken, met in Nederland vier sessies (Cordewener, 2018), Cordewener, K. A. H., Hasselman, F., Verhoeven, L., & Bosman, A. M. T. (2018). The role of instruction for spelling performance and spelling consciousness. The Journal of Experimental Education, 86(2), 135-153.
 in Spanje negen (Gaintza & Goikoetxea, 2016) Gaintza, Z., & Goikoetxea, E. (2016). Spelling instruction in Spanish: A comparison of self‐correction, visual imagery and copying. Journal of Research in Reading, 39(4), 428-447. doi:10.1111/1467-9817.12055
 en in Portugal tien (Silva et al., 2024). Silva, C., Peixoto, F., & Salvador, L. (2024). “With a little help from my friends”: Effects of a self-reflection tool and social interaction on orthographic performance. Journal of Writing Research, 16(2), 323-351. doi:10.17239/jowr-2024.16.02.05
 De significante effecten op spellingvaardigheid zijn in alle studies direct na de interventie gemeten. Alleen in het onderzoek uit Spanje zijn één en vijf maanden na de interventie extra metingen gedaan. Die resultaten laten zien dat een interventie met zelfcorrectie positieve effecten heeft op spellingvaardigheden tot in ieder geval vijf maanden na de interventie (Gaintza & Goikoetxea, 2016). Gaintza, Z., & Goikoetxea, E. (2016). Spelling instruction in Spanish: A comparison of self‐correction, visual imagery and copying. Journal of Research in Reading, 39(4), 428-447. doi:10.1111/1467-9817.12055
 Ander onderzoek uit Nederland met een korte interventie van vier sessies laat zien dat leerlingen die hun werk zelf nakijken significant betere spellingvaardigheden hebben direct na de interventie. Deze vooruitgang is bij een meting vijf weken later echter weer verdwenen (Cordewener et al., 2016). Cordewener, K. A. H., Verhoeven, L., & Bosman, A. M. T. (2016). Improving spelling performance and spelling consciousness. The Journal of Experimental Education, 84(1), 48-74. [doi:10.1080/00220973.2014.963213]
 

De positieve effecten van een spellinginterventie lijken na verloop van tijd dus weg te ebben als de leerkracht geen aandacht meer besteedt aan spellinginstructie. Dit kan erop wijzen dat een training van slechts vier sessies niet voldoende is om spellingvaardigheid op de langere termijn te verbeteren.

Meer weten?

• Boek: Effectief spellingonderwijs op de basisschool. Cordewener, K. & Bosman, A. (2024).

Kennismakelaars: Ellen van den Broek en Melissa van Amerongen

Kennisrotonde. (2025). Zijn leerlingen vanaf groep 4 in staat om spelling zelf na te kijken en leidt dit tot betere spellingvaardigheden? (KR. 2682)