Leerlingen leren een vreemde taal vloeiender, gevarieerder en creatiever spreken wanneer de nadruk in de onderbouw ligt op interactie en communiceren, zonder expliciete grammatica-instructie en -oefening. Veel gangbare lesmethoden leggen nadruk op grammatica-instructie, terwijl actief en betekenisvol communiceren in de doeltaal effectiever is voor het ontwikkelen van spreekvaardigheid. Grammatica komt daarbij impliciet aan bod. Deze aanpak gaat niet ten koste van de grammaticale vaardigheid van leerlingen. Van docenten vraagt dit een aangepaste manier van lesgeven, zonder houvast van grammatica, die in het begin mogelijk intensiever is.
Het lijkt effectiever om leerlingen in de beginfase van het letteronderwijs, meerdere letters per week aan te bieden. Kinderen die in een hoger tempo letters leren, presteren beter op letterkennis, woordlezen en spelling. Doordat zij het alfabet in een relatief korte periode doorlopen, ontstaat er meer ruimte voor herhaling – cruciaal om letters te onthouden.
Er zijn aanwijzingen dat jonge kinderen grammaticale regels kunnen leren uit expliciete, geïsoleerde grammatica-instructie. Bijvoorbeeld als ze een nieuwe taal leren. In hoeverre dit effectiever is voor de tweedetaalontwikkeling dan (alleen) impliciet leren is niet duidelijk. Of jonge tweedetaalleerders op de lange termijn profijt hebben van expliciete grammaticalessen, is ook niet met zekerheid te zeggen.
Extra spellinginstructie, aandacht voor woordstructuur, blijven oefenen met encoderen en werken aan spellingbewustzijn hebben een positief effect, blijkt uit de internationale wetenschappelijke literatuur. Naar de effectiviteit van specifieke spellingaanpakken op ondersteuningsniveau 3 is nog weinig Nederlands onderzoek beschikbaar.
Leerlingen zijn vanaf groep 4 in staat om hun spelling zelf na te kijken. Ze moeten hierbij wel structurele ondersteuning krijgen van bijvoorbeeld nakijkbladen of rubrics. Met name werken met rubrics zet aan tot actieve reflectie op de eigen spelling en spellingregels. Dit draagt bij aan een groter spellingbewustzijn en diepere verwerking van de regels, wat weer een positief effect heeft op de spellingvaardigheid van leerlingen. Om spellingvaardigheden op de langere termijn te verbeteren is een korte interventie niet altijd genoeg en lijkt ook structurelere aandacht voor spelling nodig.
De eerste pogingen van kinderen om woorden op papier te zetten, zonder dat ze bekend zijn met de spellingsregels, noemen we ‘spontane spelling’. Leerlingen in groep 1 en 2 die spontaan spellen én daar feedback op krijgen van hun leerkracht, kunnen in groep 3 vaak beter spellen, inclusief woorden correct schrijven. Bij spontane spelling leren kinderen om verbanden te leggen tussen woorden, letters en klanken. Het is daarmee een belangrijke stap in hun taalontwikkeling.
Een letterkaart is een geheugensteuntje voor leerlingen die moeite hebben met het onthouden van de klank-tekenkoppeling. De kaart is bedoeld als tijdelijke ondersteuning en kan zowel gebruikt worden bij het oefenen van de spelling, als bij het toetsen van de spellingvaardigheid (dictee), mits leerlingen nog niet zelfstandig de koppeling kunnen maken. Of dit een valide toetswijze is, hangt af van wat je wilt toetsen en waarom je dat op een bepaalde manier wilt doen.
In semantisch of metaconceptueel grammaticaonderwijs leren leerlingen hoe zinnen zijn opgebouwd en waarom dat zo is. Deze aanpak heeft een positief effect op zinsontleding en het taalbewustzijn van onder meer vwo-3-leerlingen en brugklassers. Leerlingen die volgens deze benadering les krijgen, hebben meer begrip van grammaticale zinsconstructies dan leerlingen die traditionele grammaticalessen volgen. Of deze positieve uitkomsten ook voor het primair onderwijs gelden, is niet bekend. Daar is geen onderzoek naar gedaan.
Leerlingen met hardnekkige lees- en spellingproblemen, al dan niet gediagnosticeerd als dyslexie, kunnen baat hebben bij fonologische spellingbehandeling. Deze behandeling richt zich op het expliciet aanleren van de klankstructuur van woorden en strategieën om de juiste klank-tekenkoppelingen te maken. Vooral zeer zwakke spellers kunnen zodoende opklimmen tot een gemiddeld niveau.
Leerlingen woorden laten overschrijven kan effectief zijn om ze te leren spellen. Het is nog effectiever wanneer de leerkracht leerlingen een visueel dictee aanbiedt. Het woord wordt eerst getoond en verdwijnt daarna, zodat de leerling de eigen spelling kan vergelijken met de juiste spellingwijze. Hierbij is het – in tegenstelling tot een traditioneel, auditief dictee – niet nodig om eerst de woorden te horen.