Leerlingen gaan in Nederland op 11- en 12-jarige leeftijd naar de middelbare school waar ze onderwijs op verschillende niveaus volgen. Nederland selecteert leerlingen daarmee relatief vroeg. In veel andere landen gaan leerlingen pas op 14- tot 16-jarige leeftijd naar een passend niveau.
Hogere onderwijsprestaties versus gelijke onderwijskansen
De gedachte achter vroege selectie is dat leerlingen zo snel mogelijk onderwijs kunnen volgen op het niveau dat bij ze past en dat leerlingen daardoor beter presteren. Een systeem waarin vroeg geselecteerd wordt, zou als geheel hogere onderwijsprestaties moeten opleveren. Landen met een latere selectieleeftijd gaan er juist vanuit dat hetzelfde onderwijs voor alle leerlingen gelijke onderwijskansen bevordert. De vraag is of leerlingen in vroeg selecterende en later selecterende landen verschillen in schoolsucces.
Vroege selectie vergroot onderwijsongelijkheid, zonder hogere prestatieniveaus
In vroeg selecterende landen ligt het prestatieniveau niet hoger dan in landen met een later selectiemoment, laat onderzoek zien. Maar vroege selectie blijkt wel de ongelijkheid in het onderwijssysteem te vergroten. Zo is de spreiding van onderwijsprestaties groter, omdat de verschillen tussen de best presterende en de minst goed presterende leerlingen toenemen. Leerlingen uit lagere sociale klassen scoren minder goed en grotere groepen leerlingen halen het minimale prestatieniveau niet. Een mogelijk negatief effect op de verdere loopbaan is dat vroege selectie samengaat met een kleinere kans op het behalen van een diploma in het hoger onderwijs.
Uit onderzoek blijkt ook dat onderwijsongelijkheid kan afnemen door de selectieleeftijd te verhogen, het aantal onderwijsniveaus te verminderen of door de verschillen tussen niveaus minder groot maken. Mogelijk heeft dit wel een negatief effect op de prestaties van hoog-presteerders.
Drie onderwijsstelsels
Grofweg zijn er drie soorten onderwijsstelsels:
- De overgang po-vo vindt plaats als leerlingen 10, 11 of 12 jaar zijn en ze worden bij aanvang op verschillende niveaus ingedeeld.
- De overgang po-vo vindt plaats als leerlingen 10, 11 of 12 jaar zijn. Ze volgen eerst een aantal jaar hetzelfde gemeenschappelijke curriculum en pas daarna wordt er gedifferentieerd, meestal rond 15-16 jaar.
- Er is geen overgang van po naar vo. Alle leerlingen blijven op dezelfde school en volgen ongeveer hetzelfde algemeen vormende onderwijsprogramma.
Landen hebben daarbij verschillende mogelijkheden rondom op- en afstroom, zittenblijven, differentiatie in de klas, de mate van beroepsvoorbereiding en het beleid om aansluitingsproblematiek te beperken/voorkomen. De leeftijd waarop een specifiek onderwijsniveau wordt bepaald, loopt uiteen van 10 tot 18 jaar.
Dit antwoord is tot stand gekomen met dank aan Linda Dominquez Alvarez (antwoordspecialist), Sjerp van der
Ploeg en José Mulder (kennismakelaars Kennisrotonde).