Als middelbare scholieren van verschillende niveaus of jaarlagen samenwerken op projectbasis, wat zijn dan de effecten op hun motivatie en leerresultaten?

Dit is de tekst: Dit antwoord is geschreven voor 2020. Benieuwd naar de nieuwste inzichten? Stel de vraag opnieuw via Stel je vraag. 

Wederzijdse afhankelijkheid houdt in dat groepsleden elkaar nodig hebben om de leertaak te kunnen voltooien. Het verantwoordelijkheidsgevoel dat ontstaat door wederzijdse afhankelijkheid wordt versterkt wanneer daarnaast sprake is van individuele verantwoordelijkheid. Stimulerende of bevorderende interacties vinden plaats wanneer groepsleden elkaar aanmoedigen en helpen om de groepsdoelen te behalen. 

Projectonderwijs

In projectonderwijs wordt samenwerkend leren veel toegepast. Projectonderwijs is thematisch en vakoverstijgend. Daarnaast leren leerlingen in een realistische context zodat ze opgedane kennis en vaardigheden kunnen overbrengen naar situaties buiten de school. De leeromgeving is bedoeld om actief leren te stimuleren. Het idee is dat de leerling kennis verwerft door sociale activiteiten (zoals samenwerking) en cognitieve activiteiten (zoals probleemoplossing en zelfregulatie).

Effectiviteit van samenwerkend leren

Samenwerken aan een groepstaak heeft een positieve invloed op de sociale cohesie. Het zorgt ervoor dat groepsleden elkaar willen helpen en dat iedereen evenveel bijdraagt aan de taak. Het draagt dus bij aan de motivatie van leerlingen.

Samenwerkend leren stimuleert ook de cognitieve ontwikkeling. Doordat de sterke leerling de minder sterke leerling kan helpen en scaffolden (begeleiding aanpassen aan het niveau van de leerling en deze geleidelijk afbouwen), kan de minder sterke leerling taken voltooien die hij of zij niet zonder hulp had kunnen maken.

Hoewel onderzoek wijst op positieve effecten van samenwerkend leren, zijn de resultaten niet eenduidig. De effectiviteit blijkt samen te hangen met onder andere de groepssamenstelling en de complexiteit van de taak.

Homogeen of heterogeen groeperen

Leerlingen van verschillende niveaus in één groep samenbrengen – heterogeen groeperen – kan voordelen hebben. Omdat de sterke leerling de taak uitlegt aan de zwakkere leerling, begrijpen zij beiden de stof beter. Daarnaast kan heterogeen groeperen de sociale vaardigheden van begaafde leerlingen verbeteren. Het effect op motivatie verschilt. Zwakkere leerlingen kunnen zich optrekken aan het niveau van de sterkere leerlingen, dat is motiverend. Voor de sterkere leerling kan een heterogene groep echter demotiverend werken.

Soms is homogeen groeperen beter. Als leerlingen ongeveer een gelijk cognitief niveau hebben, vertrouwen ze erop dat ze beiden kunnen bijdragen aan de taak. En wanneer homogeen wordt gegroepeerd op voorkennis (in plaats van intelligentie of leerlingprestatie) presteren leerlingen bij sommige samenwerkingstaken beter.

Heterogeen groeperen is vooral succesvol als niveauverschillen binnen de groep niet al te groot zijn. Te grote verschillen kunnen de sterke leerling het gevoel geven al het werk te moeten doen. Bij samenwerking tussen leerlingen van verschillende leerjaren zijn de verschillen vaak groot. Het is de vraag of heterogeen groepen dan nog voordelen biedt.

Complexiteit van de taak

De complexiteit van de taak is relevant voor de leeropbrengsten. Complexe taken kunnen lastig zijn voor individuele leerlingen, omdat het werkgeheugen maar enkele elementen tegelijk kan verwerken. Samenwerkend leren biedt dan een oplossing. De informatie-elementen van de taak kunnen worden verdeeld over de werkgeheugens van de leden van de groep.

Aan de andere kant is het communiceren over en coördineren van de taak ook een cognitieve belasting voor groepsleden. De samenstelling van de groep speelt hierbij een rol. Naarmate de groep heterogener wordt, worden de ‘kosten’ van samenwerkend leren bij complexe taken hoger. Ook dit pleit dus voor niet al te heterogene groepen.

Meer weten?

• Lees het volledige rapport opgesteld als antwoord op deze vraag, inclusief geraadpleegde bronnen.
• Over samenwerkend leren is een video gemaakt.
• In een artikel op Vernieuwenderwijs vindt u meer informatie over projectonderwijs.

Dit antwoord is tot stand gekomen met dank aan Denise Kramer (Oberon) en Anne Luc van der Vegt (kennismakelaar Kennisrotonde).