Draagt het delen van slides die tijdens de les zijn gebruikt bij aan betere leerresultaten van leerlingen, of kunnen ze beter helemaal zelf aantekeningen maken?
Onderzoek maakt niet direct duidelijk of het kwaad kan of juist goed is om (powerpoint)slides te delen met leerlingen in het po en vo. De zorg dat leerlingen dan zelf geen aantekeningen meer maken kan wel gerelativeerd worden. Veel leerlingen op de middelbare school hebben sowieso moeite om zelf goede aantekeningen te maken. Zij hebben er baat bij als de docent hulpmiddelen verstrekt om goede aantekeningen te maken. Dit kunnen volledige aantekeningen zijn, een handout, aanvulaantekeningen en wellicht dus ook de slides van een presentatie.
Gepubliceerd:
In de loop van een schoolcarrière van basisschool naar hoger onderwijs wordt de lesstof die leerlingen tot zich moeten nemen steeds complexer en informatiedichter. Leerlingen worden geacht in steeds kortere tijd, steeds meer en steeds complexere informatie tot zich te nemen.
Jansen, R. S., Lakens, D., & IJsselsteijn, W. A. (2017). An integrative review of the cognitive costs and benefits of note-taking. Educational Research Review, 22, 223-233.
Aan het eind van de middelbare school, zeker op de havo en op het vwo, zullen leerlingen steeds vaker aantekeningen moeten maken om de lesstof goed te kunnen onthouden.
Voor de klassikale lessen gebruiken docenten regelmatig presentatiesoftware om lesstof over te brengen. Denk aan PowerPoint of Prezi of de presentatiesoftware die hoort bij een digitaal schoolbord,
Voogt, J., Sligte, H. W., Van den Beemt, A., Van Braak, J. & Aesaert, K. (2016). E-didactiek. Welke ict-applicaties gebruiken leraren en waarom? Kohnstamm Instituut.
of vroeger de overheadslides. Een deel van de informatie uit de les staat dan op slides. Helpt het leerlingen als ze deze slides van tevoren of achteraf kunnen krijgen? Ze hebben dan beschikking over betrouwbare informatie uit de les en zijn tijdens de les minder energie kwijt aan het maken van aantekeningen. Of is het juist beter om ze zelf aantekeningen te laten maken?
Onduidelijk of slides delen bijdraagt aan beter leergedrag
Er wordt de laatste jaren veel wetenschappelijk onderzoek gedaan naar de effecten van het delen van slides op het leergedrag en de leerresultaten van studenten. Dit onderzoek gaat echter allemaal over studenten in het hoger onderwijs, en de resultaten zijn weinig eenduidig.
In het kort laat dit onderzoek zien dat studenten het zelf prettig vinden als ze de slides van tevoren krijgen en ze denken ook dat ze er beter en efficiënter van leren. Maar uit het wetenschappelijk onderzoek blijkt dat deze verwachting niet altijd klopt. Er zijn weliswaar studies waaruit blijkt dat studenten meer onthouden van de lesstof als ze beschikken over de slides. Maar er zijn ook veel studies waar dit effect niet is gevonden, of waaruit zelfs het tegendeel blijkt: studenten zonder toegang tot slides presteren dan beter dan studenten met toegang. Kenmerken zoals studiegedrag, aanwezigheid in de les of werkgeheugen hebben geen duidelijke invloed op de effectiviteit (Kim, 2018; León & Garcia, 2021).
Wel aannemelijk dat leerlingen baat hebben bij aantekeningen van de docent
De overweging om slides al dan niet te delen, hangt sterk samen met de vraag welk effect dat heeft op de kwaliteit van de aantekeningen van leerlingen. Gaan ze zelf minder aantekeningen maken als ze de slides krijgen – en is dat dan erg? Of hebben ze juist steun aan de slides, omdat daarop de correcte informatie staat?
Over het effect op het leergedrag van leerlingen is dus weinig bekend. , Wel weten we behoorlijk zeker dat als leerlingen leren voor een toets, ze een beter resultaat halen als ze daarbij de beschikking hebben over complete en correcte aantekeningen. Leerlingen halen zelfs hogere toetsscores als ze gebruikmaken van uitgebreide en goed gestructureerde aantekeningen van de docent, dan als ze gebruikmaken van hun eigen aantekeningen. Zo blijkt uit een review
Kiewra, K. A. (1989). A review of note-taking: The encoding storage paradigm and beyond. Educational Psychology Review, 1(2), 147-172.
waarbij leerlingen (zowel voortgezet als hoger onderwijs) alleen naar een les luisterden (zonder zelf aantekeningen te maken) en daarna gedurende dertig minuten de uitgebreide aantekeningen van de docent bestudeerden. Zij presteerden beter op een latere kennistoets dan leerlingen die hun eigen aantekeningen bestudeerden. Op korte termijn was er geen verschil. Zelfs leerlingen die de les niet volgden, scoorden beter met de aantekeningen van de docent dan leerlingen die die bij de les aanwezig waren en zelf aantekeningen maakten.
Positieve effecten bij aanvulaantekeningen
Een meer actieve manier (die ook meer lijkt op het delen van slides) om te zorgen dat leerlingen gebruikmaken van completere en beter gestructureerde aantekeningen, zijn aanvulaantekeningen (vrij vertaald vanuit het Engels: guided notes). Ze worden in het onderwijs ook wel gatenteksten genoemd. Aanvulaantekeningen zijn handouts die de docent heeft voorbereid. Ze begeleiden de leerling door de les, met aandachtspunten en lege ruimten om de belangrijkste feiten, concepten en relaties op te schrijven.
Konrad, M., Joseph, L. M., & Eveleigh, E. (2009). A Meta-Analytic Review of Guided Notes. Education and Treatment of Children, 32(3), 421-444.
Slides zouden op deze manier vormgegeven kunnen worden: beknopt, duidelijk gestructureerd en met voldoende ruimte om aan te vullen.
Er zijn sterke aanwijzingen dat juist leerlingen op de middelbare school die moeite hebben om zelfstandig goede aantekeningen te maken, profiteren van
Er zijn meerdere (meta)reviews die dit ondersteunen: Boyle & Rivera, 2012; Kobayashi, 2006; Konrad e.a., 2009
Ook andere manieren van hulp bij het maken van aantekeningen, zoals strategische aanwijzingen om aantekeningen te maken, helpen leerlingen die daar moeite mee hebben om betere aantekeningen te maken en meer te onthouden van de lesstof (Kobayashi, 2006). Bij strategisch aantekeningen maken krijgen leerlingen bepaalde opdrachten voor het maken van aantekeningen. Bijvoorbeeld: noteer drie tot zes belangrijke lespunten, schrijf nieuwe woorden op, vat lespunten samen (Boyle & Rivera, 2012). Een andere manier om leerlingen te helpen zelf goede aantekeningen te maken is door ze meteen na de les een samenvatting te laten schrijven met behulp van een outline. Uit onderzoek blijkt dat leerlingen dan een completere samenvatting schrijven en de les beter onthouden (Jansen e.a., 2017).
. Ze scoren hoger op de betreffende kennistoets, maken meer accurate aantekeningen en meer aantekeningen van hoofdpunten, en ze zijn actiever in de les dan als ze gebruikmaken van eigen aantekeningen óf uitgebreide aantekeningen krijgen van de docent.
Konrad, M., Joseph, L. M., & Eveleigh, E. (2009). A Meta-Analytic Review of Guided Notes. Education and Treatment of Children, 32(3), 421-444.
Aantekeningen maken tijdens de les is leerzaam maar ook cognitief belastend
Hoe komt het dat (aanvul)aantekeningen effectief zijn?
Er is veel onderzoek naar de effectiviteit van aantekeningen, ook onder middelbare scholieren. Daaruit blijkt, misschien weinig verrassend, dát aantekeningen helpen om verbaal gepresenteerde stof te onthouden. (
Kiewra, K. A. (1989). A review of note-taking: The encoding storage paradigm and beyond. Educational Psychology Review, 1(2), 147-172.
;
Kobayashi, K. (2006). Combined Effects of Note‐Taking/‐Reviewing on Learning and the Enhancement through Interventions: A meta‐analytic review. Educational Psychology, 26(3), 459-477.
;
Jansen, R. S., Lakens, D., & IJsselsteijn, W. A. (2017). An integrative review of the cognitive costs and benefits of note-taking. Educational Research Review, 22, 223-233.
Wie aantekeningen mag maken en doornemen, scoort beduidend hoger op een kennistoets over de
De meta-analyse van Kobayashi (2006) nam 33 studies mee en vond een effectgrootte van 0.75, dat wordt gezien als een gemiddeld tot groot effect.
.
Daar zijn in de wetenschappelijke literatuur twee verklaringen voor:
- leerlingen verwerken de stof als ze zelf aantekeningen maken (aantekeningen maken: coderingsfunctie).
- Leerlingen benutten de informatie uit de aantekeningen bij het leren voor de toets (aantekeningen doornemen: naslagfunctie).
De naslagfunctie van aantekeningen is dus vrij duidelijk bewezen. Dat wil zeggen: leerlingen die aantekeningen mogen doornemen voor een toets, behalen doorgaans hogere prestaties dan leerlingen die dat niet mogen doen.
Kiewra, K. A. (1989). A review of note-taking: The encoding storage paradigm and beyond. Educational Psychology Review, 1(2), 147-172.
Maar of leerlingen ook leren van het zelf maken van aantekeningen is veel minder eenduidig. Vaak leren ze ervan, vaak ook niet, en soms leren ze beter als ze geen aantekeningen
Kiewra onderzocht 61 studies naar het coderingseffect en beschrijft dat van de 61 studies die hij bestudeerde, uit ruim de helft bleek dat deelnemers die aantekeningen maakten tijdens een presentatie beter presteerden op een toets dan deelnemers die alleen luisterden. Bij 23 studies werd er geen verschil gevonden en bij drie studies zelfs een negatief effect (Kiewra, 1989)
.
De verklaring voor de wisselende effecten van het maken van aantekeningen is dat het opschrijven vooral effectief is als je de inhoud van het vertelde kunt koppelen aan eerdere kennis. In een effectief proces van aantekeningen maken, leg je verbindingen tussen de lesinhoud en eerdere kennis.
Kiewra, K. A. (1989). A review of note-taking: The encoding storage paradigm and beyond. Educational Psychology Review, 1(2), 147-172.
Gebaseerd op het idee van generatief leren van Peper & Mayer)
Diverse studies bevestigen dat vooral ordenend aantekeningen maken, zoals met behulp van een outline, matrix of mindmap, informatie beter helpt onthouden dan chronologisch meeschrijven.
Piolat, A., Olive, T., & Kellogg, R. T. (2005). Cognitive effort during note taking. Applied Cognitive Psychology, 19(3), 291-312.
Maar het maken van ordenende aantekeningen is een complexe activiteit die het werkgeheugen flink kan belasten. Tijdens een les vraagt het van de luisteraar om onder tijdsdruk de inhoud van de les te beluisteren, te begrijpen en in eigen woorden op te schrijven. (
Piolat, A., Olive, T., & Kellogg, R. T. (2005). Cognitive effort during note taking. Applied Cognitive Psychology, 19(3), 291-312.
;
Kiewra, K. A. (1989). A review of note-taking: The encoding storage paradigm and beyond. Educational Psychology Review, 1(2), 147-172.
Dit is met name voor veel leerlingen op de middelbare school snel veel gevraagd.
Er blijkt een sterke relatie te zijn tussen de kracht van het werkgeheugen en de kwaliteit en kwantiteit van de aantekeningen die iemand maakt.
Bui, D. C., & Myerson, J. (2014). The role of working memory abilities in lecture note-taking. Learning and Individual Differences, 33, 12-22.
Leerlingen die minder informatie kunnen verwerken in het werkgeheugen noteren minder woorden en minder (kern)ideeën. Zij profiteren niet of veel minder van het maken van aantekeningen.
Jansen, R. S., Lakens, D., & IJsselsteijn, W. A. (2017). An integrative review of the cognitive costs and benefits of note-taking. Educational Research Review, 22, 223-233.
Kiewra, K. A. (1989). A review of note-taking: The encoding storage paradigm and beyond. Educational Psychology Review, 1(2), 147-172.
Kobayashi, K. (2006). Combined Effects of Note‐Taking/‐Reviewing on Learning and the Enhancement through Interventions: A meta‐analytic review. Educational Psychology, 26(3), 459-477.
Ook leerlingen die het ingewikkeld vinden om belangrijke van onbelangrijke lesonderdelen te onderscheiden, de aandacht bij de les te houden en/of snel genoeg te schrijven om bij te blijven, hebben moeite met aantekeningen maken. Ze schrijven maar een klein deel (zo’n twintig procent) op van de punten waarvan de docent aanduidde dat ze belangrijk waren, in vergelijking met leeftijdsgenoten zonder leerproblemen, die 42% van als belangrijk aangeduide aandachtspunten noteerden.
Boyle, J. R., & Rivera, T. Z. (2012). Note-Taking Techniques for Students With Disabilities: A Systematic Review of the Research. Learning Disability Quarterly, 35(3), 131-143.
Leerlingen die moeite hebben om goede aantekeningen te maken, leren dus niet alleen minder van het ‘coderen’, ze hebben er ook minder aan als naslag. Dit verklaart waarom aanvulaantekeningen deze leerlingen helpen om betere aantekeningen te maken.
Kennismakelaar: Melissa van Amerongen
Geraadpleegde bronnen
Jansen, R. S., Lakens, D., & IJsselsteijn, W. A. (2017). An integrative review of the cognitive costs and benefits of note-taking. Educational Research Review, 22, 223-233.Voogt, J., Sligte, H. W., Van den Beemt, A., Van Braak, J. & Aesaert, K. (2016). E-didactiek. Welke ict-applicaties gebruiken leraren en waarom? Kohnstamm Instituut.
Kiewra, K. A. (1989). A review of note-taking: The encoding storage paradigm and beyond. Educational Psychology Review, 1(2), 147-172.
Konrad, M., Joseph, L. M., & Eveleigh, E. (2009). A Meta-Analytic Review of Guided Notes. Education and Treatment of Children, 32(3), 421-444.
Er zijn meerdere (meta)reviews die dit ondersteunen: Boyle & Rivera, 2012; Kobayashi, 2006; Konrad e.a., 2009
Ook andere manieren van hulp bij het maken van aantekeningen, zoals strategische aanwijzingen om aantekeningen te maken, helpen leerlingen die daar moeite mee hebben om betere aantekeningen te maken en meer te onthouden van de lesstof (Kobayashi, 2006). Bij strategisch aantekeningen maken krijgen leerlingen bepaalde opdrachten voor het maken van aantekeningen. Bijvoorbeeld: noteer drie tot zes belangrijke lespunten, schrijf nieuwe woorden op, vat lespunten samen (Boyle & Rivera, 2012). Een andere manier om leerlingen te helpen zelf goede aantekeningen te maken is door ze meteen na de les een samenvatting te laten schrijven met behulp van een outline. Uit onderzoek blijkt dat leerlingen dan een completere samenvatting schrijven en de les beter onthouden (Jansen e.a., 2017).
Konrad, M., Joseph, L. M., & Eveleigh, E. (2009). A Meta-Analytic Review of Guided Notes. Education and Treatment of Children, 32(3), 421-444.
Kiewra, K. A. (1989). A review of note-taking: The encoding storage paradigm and beyond. Educational Psychology Review, 1(2), 147-172.
Kobayashi, K. (2006). Combined Effects of Note‐Taking/‐Reviewing on Learning and the Enhancement through Interventions: A meta‐analytic review. Educational Psychology, 26(3), 459-477.
Jansen, R. S., Lakens, D., & IJsselsteijn, W. A. (2017). An integrative review of the cognitive costs and benefits of note-taking. Educational Research Review, 22, 223-233.
De meta-analyse van Kobayashi (2006) nam 33 studies mee en vond een effectgrootte van 0.75, dat wordt gezien als een gemiddeld tot groot effect.
Kiewra, K. A. (1989). A review of note-taking: The encoding storage paradigm and beyond. Educational Psychology Review, 1(2), 147-172.
Kiewra onderzocht 61 studies naar het coderingseffect en beschrijft dat van de 61 studies die hij bestudeerde, uit ruim de helft bleek dat deelnemers die aantekeningen maakten tijdens een presentatie beter presteerden op een toets dan deelnemers die alleen luisterden. Bij 23 studies werd er geen verschil gevonden en bij drie studies zelfs een negatief effect (Kiewra, 1989)
Kiewra, K. A. (1989). A review of note-taking: The encoding storage paradigm and beyond. Educational Psychology Review, 1(2), 147-172.
Gebaseerd op het idee van generatief leren van Peper & Mayer)
Piolat, A., Olive, T., & Kellogg, R. T. (2005). Cognitive effort during note taking. Applied Cognitive Psychology, 19(3), 291-312.
Piolat, A., Olive, T., & Kellogg, R. T. (2005). Cognitive effort during note taking. Applied Cognitive Psychology, 19(3), 291-312.
Kiewra, K. A. (1989). A review of note-taking: The encoding storage paradigm and beyond. Educational Psychology Review, 1(2), 147-172.
Bui, D. C., & Myerson, J. (2014). The role of working memory abilities in lecture note-taking. Learning and Individual Differences, 33, 12-22.
Jansen, R. S., Lakens, D., & IJsselsteijn, W. A. (2017). An integrative review of the cognitive costs and benefits of note-taking. Educational Research Review, 22, 223-233.
Kiewra, K. A. (1989). A review of note-taking: The encoding storage paradigm and beyond. Educational Psychology Review, 1(2), 147-172.
Kobayashi, K. (2006). Combined Effects of Note‐Taking/‐Reviewing on Learning and the Enhancement through Interventions: A meta‐analytic review. Educational Psychology, 26(3), 459-477.
Boyle, J. R., & Rivera, T. Z. (2012). Note-Taking Techniques for Students With Disabilities: A Systematic Review of the Research. Learning Disability Quarterly, 35(3), 131-143.
Boyle, J. R., & Rivera, T. Z. (2012). Note-Taking Techniques for Students With Disabilities: A Systematic Review of the Research. Learning Disability Quarterly, 35(3), 131-143.
Bui, D. C., & Myerson, J. (2014). The role of working memory abilities in lecture note-taking. Learning and Individual Differences, 33, 12-22.
Jansen, R. S., Lakens, D., & IJsselsteijn, W. A. (2017). An integrative review of the cognitive costs and benefits of note-taking. Educational Research Review, 22, 223-233.
Kiewra, K. A. (1989). A review of note-taking: The encoding storage paradigm and beyond. Educational Psychology Review, 1(2), 147-172.
Kobayashi, K. (2006). Combined Effects of Note‐Taking/‐Reviewing on Learning and the Enhancement through Interventions: A meta‐analytic review. Educational Psychology, 26(3), 459-477.
Konrad, M., Joseph, L. M., & Eveleigh, E. (2009). A Meta-Analytic Review of Guided Notes. Education and Treatment of Children, 32(3), 421-444.
Piolat, A., Olive, T., & Kellogg, R. T. (2005). Cognitive effort during note taking. Applied Cognitive Psychology, 19(3), 291-312.
Voogt, J., Sligte, H. W., Van den Beemt, A., Van Braak, J. & Aesaert, K. (2016). E-didactiek. Welke ict-applicaties gebruiken leraren en waarom? Kohnstamm Instituut.
Gerelateerde vragen
De vorm van aanvulaantekeningen heeft waarschijnlijk invloed op hoe goed leerlingen de stof verwerken als ze aantekeningen maken. Het is echter niet duidelijk welke vorm wanneer het meest geschikt is voor leerlingen in het voortgezet onderwijs. Het lijkt uit te maken hoe complex de informatie is die leerlingen moeten leren en welke vaardigheden ze moeten gebruiken. Het meest geschikt voor complexe informatie is een matrix of een andere vorm waarin relaties tussen onderwerpen worden gelegd. Zo’n ordenende vorm zorgt ook voor betere leerresultaten bij leerlingen die moeite hebben om zelf informatie te structureren.