Welke uitgangspunten van de Alfabetcode zijn bewezen effectief om lees-/spellingproblemen te voorkomen?

Geactualiseerd: 26 augustus 2024

De Alfabetcode is een methode om kinderen te leren lezen en schrijven. Voor de effectiviteit van een aantal kenmerken van deze aanpak is wetenschappelijke evidentie voor zowel de lees- als spellingvaardigheid. Het gaat om het systematisch bevorderen van het fonemisch bewustzijn, uitgaan van de klankstructuur en zelf schrijven van letters. Voor één van de belangrijkste uitgangspunten - leerlingen eerst leren schrijven en dan pas leren lezen - ontbreekt wetenschappelijk bewijs.

Gepubliceerd:

Foto: Monkey Business Images / Shutterstock

De Alfabetcode is een methode om leerlingen te leren lezen en schrijven. De methode is ontwikkeld vanuit de veronderstelling dat de huidige opzet van het lees- en spellingonderwijs leidt tot te veel leerlingen met lees- en/of spellingproblemen en dyslexie.

Systematische opbouw van fonemisch bewustzijn

Een van de elementen van de Alfabetcode is het systematisch bevorderen van het fonemisch bewustzijn van leerlingen. Korte woorden in losse klanken kunnen opdelen en klanken in de juiste volgorde kunnen samenvoegen tot een woord vormen de kerncomponenten hiervan. Fonemisch bewustzijn is belangrijk, want dat hangt samen met latere lees- en spellingvaardigheid. Expliciete instructie in fonemisch bewustzijn heeft een positief effect op lezen en schrijven. Het is het effectiefst wanneer leerlingen hun kennis over klanken kunnen koppelen aan geschreven tekst.

Aanleren van de basiscode

Verder leert de methode leerlingen ‘basiscodes’ aan. Ze oefenen met vaste codeerpatronen, te beginnen met de meest voorkomende spelling. Concreet betekent dit dat leerlingen voor de klank /ij/ in het begin alleen ij leren en nog niet ei, omdat de tweede schrijfwijze minder frequent is. Door zelf letters te schrijven beklijft de koppeling tussen fonemen en grafemen beter dan door letters te typen of te werken met stempels en letterkaartjes. Uitgaan van de klanken van de taal bij het aanleren van de spelling sluit aan bij de wetenschappelijke literatuur. Ook het voordeel van schrijven ten opzichte van typen voor het leren van letters wordt bevestigd door onderzoek. 

Uitgangspunt ‘eerst schrijven dan lezen’ is niet bewezen

Het basisprincipe van de Alfabetcode is dat leerlingen leren lezen door te schrijven. Dat is gebaseerd op het idee dat het leren van iets nieuws moet voortbouwen op bestaande kennis. Bij lezen worden grafemen (ofwel tekens, bijvoorbeeld o in pot) omgezet naar fonemen (ofwel klanken, bijvoorbeeld /o/ in pot). Maar voorkennis van grafemen is bij jonge leerlingen vaak nog beperkt.

Bij schrijven gebeurt het omgekeerde: fonemen worden omgezet naar grafemen. Aangezien kinderen al voordat het lees- en schrijfonderwijs start weten hoe woorden klinken, kan de leerkracht bij het aanleren van de foneem-grafeemkoppeling logisch voortbouwen op deze voorkennis. Er is echter geen onderzoek bekend dat het uitgangspunt ‘leerlingen moeten eerst leren schrijven voordat ze leren lezen’, ondersteunt. Wel is aangetoond dat het gelijktijdig schrijven van letters voordeel biedt bij leren lezen; leerlingen herkennen letters dan beter en sneller. Zelf letters schrijven draagt dus bij aan het leren van de koppeling tussen fonemen en grafemen.

Dit antwoord is tot stand gekomen met dank aan Emmi Stuij (antwoordspecialist) en Martine Gijsel  (kennismakelaar Kennisrotonde).


Ga je het antwoord gebruiken in het onderwijs?
Wat vind je van de leesbaarheid van het antwoord?

Privacyverklaring

Wij gaan zorgvuldig om met persoonsgegevens. Lees hierover meer in onze privacyverklaring.

Gerelateerde vragen

    RALFI is een leesmethodiek voor leerlingen die spellend kunnen lezen, maar langdurig te traag blijven lezen. Om het vloeiend lezen te verbeteren, lezen leerlingen, met ondersteuning, herhaaldelijk een korte motiverende tekst op hoog niveau. Er is nog weinig onderzoek gedaan naar de effecten van RALFI. Maar uit een enkele studie kan voorzichtig worden geconcludeerd dat RALFI de leesvaardigheid van zeer zwakke lezers helpt vergroten. De belangrijkste kenmerken van de aanpak zijn effectief.

    Lees meer

    Geactualiseerd: 3 februari 2023

    Veel leerlingen met leesproblemen hebben ook moeite met schrijven, vooral leerlingen met dyslexie. Gecombineerde schrijf- en leesproblemen waar leerlingen mee kampen, kunnen liggen aan cognitieve en didactische factoren, zoals niet goed en/of niet snel kunnen koppelen van een klank aan een letter. Of aan motorische factoren, bijvoorbeeld de schrijfbeweging niet goed of snel kunnen uitvoeren. Er is geen direct oorzakelijk verband tussen motorische handschriftproblemen en leesproblemen.

    Lees meer

    Geactualiseerd: 3 februari 2023

    Met de hand schrijven heeft een positief effect op alle aspecten van de schrijfvaardigheid. De relatie tussen de motorische schrijfbeweging en de visuele vorm van de letters zorgt voor een betere verankering in het geheugen. Dit bevordert de ontwikkeling van letterkennis en leesvaardigheid. Bovendien draagt het bij aan de ontwikkeling van de fijne motorische vaardigheden, die gerelateerd zijn aan verschillende academische vaardigheden. Als leerlingen typen, produceren ze gemiddeld langere teksten, maar dat leidt niet tot een betere structuur, noch tot inhoudelijk betere teksten.

    Lees meer

    Geactualiseerd: 31 januari 2023

    Het potlood of de pen, welke is beter voor het handschrift? Eigenlijk weten we het niet.
    Een veelgehoord advies is om te beginnen met potlood en daarna over te stappen op materiaal dat gevoelig is voor de druk die wordt uitgevoerd, zoals een vulpotlood of een vulpen. Maar uit onderzoek blijkt niet dat dit resulteert in een beter handschrift.

    Lees meer