Het lijkt het vooral zaak om te variëren, in taak, materiaal en omgeving. Zo leert een kind zich aan te passen aan steeds wisselende omstandigheden. Dat bevordert het leerproces naar een soepel en vloeiend handschrift.
Jonge kinderen hebben vaak nog moeite om de kleine en geïsoleerde bewegingen te maken die bij het schrijven horen. Ze tekenen groot, fixeren het schrijfmateriaal in de hand en bewegen vanuit pols-elleboog-schouder. Daarbij past groot of grof schrijfmateriaal zoals wasco, krijtjes, stoepkrijt en dikke potloden. Als kinderen starten met leren schrijven van cijfers en letters doen zij dit aanvankelijk ook nog groot. Pas wanneer ze kleiner gaan schrijven en daarbij bewegen vanuit pols-hand-vingers vraagt dat om verfijnder schrijfmateriaal.
De wetenschappelijke basis voor adviezen over schrijfmateriaal is tamelijk smal. We geven een beknopt overzicht van wat we uit onderzoek weten over het soort schrijfmateriaal, de dikte en vorm van het schrijfmateriaal en de pengreep.
Soort schrijfmateriaal: potlood, vulpen, balpen
Het is de vraag of het schrijfmateriaal bij jonge kinderen een noemenswaardige invloed heeft op het handschrift. Onderzoek onder kinderen van twee tot zes jaar laat geen verschil zien tussen potlood, krijtjes of markers.
De balpen speelt in de discussies over schrijfmaterialen een belangrijke rol. De balpen heeft geen goede naam bij veel schrijfexperts, maar hij lijkt geen nadelige invloed te hebben op de handschriftontwikkeling. Onderzoek onder vier- tot negenjarigen wees uit dat het handschrift van de kinderen die met balpen schreven zich beter ontwikkelde dan dat van degenen die een potlood gebruikten. Kinderen die overstapten van potlood naar balpen of vulpen, verbeterden hun handschrift significant.
Dikte en vorm schrijfmateriaal
Voor beginnende schrijvers wordt vaak aanbevolen dat zij met dikke potloden schrijven. Dunne potloden zouden minder geschikt zijn, omdat de fijne motoriek van de kinderen daarvoor nog niet voldoende is ontwikkeld. Dik schrijfmateriaal kan inderdaad voordelen hebben. Het maakt betere ‘grip’ en meer bewegingsvrijheid mogelijk, bevordert een goede coördinatie van vingers, hand en arm, en voorkomt kramp.
Dit betekent niet dat het gebruik van dikke potloden de ontwikkeling van een goed handschrift bevordert. De kwaliteit van het handschrift hangt niet af van dikte (diameter) en vorm (rond, driehoekig, zeshoekig) van het schrijfmateriaal.
De pengreep
Bij het leren schrijven zijn er allerlei manieren om potlood of pen vast te houden. De meeste kinderen ontwikkelen tussen vier en zes jaar de ‘driepuntsgreep’, waarbij de duim en wijsvinger de pen sturen en de middelvinger de pen ondersteunt. Deze greep geniet de voorkeur van de meeste schrijfexperts. Het is namelijk een dynamische greep, die bij uitstek geschikt is voor het flexibel hanteren van pen of potlood.
Hoewel de driepuntsgreep duidelijke voordelen lijkt te hebben, leidt deze niet overtuigend tot een grotere schrijfsnelheid en/of betere leesbaarheid van het handschrift.
Meer weten?
Lees het volledige rapport opgesteld als antwoord op deze vraag, inclusief geraadpleegde bronnen.
Dit antwoord is tot stand gekomen met dank aan Anne-Luc van der Vegt en José Mulder (kennismakelaars Kennisrotonde). Zij hebben hiervoor Anneloes Overvelde (kinderfysiotherapeut) geraadpleegd.
