Leren schrijven is een complexe activiteit. Als voorbereiding op het schrijfonderwijs in groep 3 oefenen kleuters daarom al eenvoudige schrijfvormen. Kleuters die er aan toe zijn oefenen enkele letters, bijvoorbeeld van de eigen naam.
Motorische schrijfproblemen
Behoorlijk wat leerlingen in de onderbouw van de basisschool hebben problemen met leesbaar schrijven. Vaak verdwijnen die problemen vanzelf met het ouder worden, en met extra oefenen. Maar, bij ongeveer zes procent van de leerlingen in groep 5 komen hardnekkige handschriftproblemen voor. Het handschrift is in die gevallen niet of nauwelijks leesbaar, het schrijftempo te traag, de schrijfbeweging niet aan te leren en/of schrijven doet pijn. Zonder dat er sprake is van een intellectueel tekort of lichamelijke aandoening.
Leesproblemen
Wanneer leerlingen in groep 3 en 4 leren lezen, kan er op allerlei vlakken iets misgaan. De woordherkenning komt bijvoorbeeld niet op gang of blijft achter, waardoor een leerling radend en spellend leest. Letters benoemen verloopt traag, klanken worden fout gespeld en spellingregels onvoldoende toegepast. Veelal betreft het kleine problemen die horen bij het ontwikkelingsproces van leren lezen. Wanneer het gaat om hardnekkige problemen bij het aanleren en automatiseren van leesvaardigheden, dan kan er sprake zijn van dyslexie.
Lees- en schrijfonderwijs gaan hand in hand
Bij het leren lezen oefenen leerlingen niet alleen letters uitspreken, maar leren zij tegelijkertijd deze letters schrijven. Voordeel hiervan is dat leerlingen letters beter en sneller herkennen. De schrijfontwikkeling verloopt net als de leesontwikkeling stap voor stap: eerst letter voor letter, dan klankgroep voor klankgroep, en daarna pas het woord in zijn geheel. Hoe meer de leerling zijn handschrift heeft geautomatiseerd, hoe beter hij zijn aandacht en werkgeheugen kan gebruiken voor andere cognitieve processen, zoals spellen en stellen.
Gecombineerde schrijf- en leesproblemen
Leesproblemen leiden niet automatisch tot handschriftproblemen en handschriftproblemen niet automatisch tot leesproblemen. Toch komen lees- en handschriftproblemen vaak gecombineerd voor, zeker bij leerlingen met dyslexie.
Een mogelijke verklaring hiervoor is dat beide vaardigheden vragen om fonologisch bewustzijn. Bij het lezen moet de leerling het teken omzetten in een klank en bij het schrijven de klank omzetten in een teken. Voor leerlingen met fonologische problemen is het moeilijker om het schrijven van letters te automatiseren. Het schrijftempo blijft dan achter. Een andere verklaring heeft te maken met problemen in de visueel-ruimtelijke aandacht en het geheugen. Leerlingen met dit soort problemen hebben meer moeite de vormen van letters waar te nemen, te onthouden en te (re)produceren.
Schrijfoefeningen voor gecombineerde lees- en handschriftproblemen
Wanneer er bij een leerling sprake is van gecombineerde lees- en schrijfproblemen, moet de leerkracht voor schrijfoefeningen een onderscheid maken tussen problemen op cognitief niveau en op motorisch niveau. Schrijfoefeningen op cognitief niveau zullen vooral didactisch van aard zijn en horen in de klas, terwijl die oefeningen op motorisch niveau meer passen bij een kinderfysiotherapeut.
Meer weten?
Dit antwoord is tot stand gekomen met dank aan Hanneke Wentink, Sandra Beekhoven en José Mulder (kennismakelaars Kennisrotonde).
Geraadpleegde expert voor update: Anneloes Overvelde, kinderfysiotherapeut.
