Woordenschatontwikkeling is onderdeel van de cognitieve ontwikkeling van leerlingen en draagt in belangrijke mate bij aan schoolsucces. Hoe groter de woordenschat, hoe makkelijker leerlingen nieuwe woorden leren.
Woordenschatontwikkeling gebeurt intentioneel en incidenteel
Leerlingen breiden hun woordenschat op twee manieren uit: intentioneel en incidenteel. Bij intentioneel aanbod besteedt de school expliciet aandacht aan het aanleren van nieuwe woorden. Veruit de meeste nieuwe woorden leren leerlingen echter impliciet, woorden die ze incidenteel in verschillende schoolsituaties ‘zomaar’ tegenkomen en ongemerkt oppikken.
Een rijke taal- en woordenomgeving op school ondersteunt zowel intentioneel als incidenteel woordenschatonderwijs. Leerlingen gebruiken en begrijpen in zo’n omgeving aanzienlijk meer woorden dan leerlingen in een minder rijke taalomgeving. Herhaaldelijk en in diverse contexten tegenkomen van woorden zorgt bij leerlingen voor een betere beklijving.
Didactische principes voor effectief woordenschatonderwijs
Het zogeheten viertaktmodel biedt scholen verschillende effectieve didactische principes en werkvormen om expliciet woordenschatonderwijs vorm te geven. Leerlingen die volgens dit model onderwijs krijgen, hebben een grotere woordenschat dan leerlingen die op een andere manier woordenschatonderwijs krijgen aangeboden. Het model kent vier fasen.
Fase 1: Voorbewerken (kennismaking met het nieuwe woord)
Leerkrachten doen er goed aan voorkennis bij leerlingen te activeren en de samenhang tussen nieuwe en bekende woorden te benadrukken. Leerlingen onthouden nieuwe woorden gemakkelijker als ze deze kunnen inbedden in hun netwerk van bekende woorden. Verder is van belang om nieuwe, gerelateerde woorden niet tegelijk aan te bieden. Gerelateerde woorden zoals ‘links’ en ‘rechts’ kunnen anders bij leerlingen tot verwarring leiden. Ook interactief voorlezen en zelfstandig lezen zijn geschikte activiteiten om met nieuwe woorden kennis te maken. Het helpt leerlingen wanneer scholen de omgeving talig inrichten, bijvoorbeeld door een schoolbibliotheek.
Fase 2: Semantiseren (betekenis geven)
Na kennismaking met het nieuwe woord leren leerlingen de betekenis ervan. Leerkrachten leggen de betekenis van het woord uit en bieden woorden die bij elkaar horen aan in semantische clusters. Ook kunnen ze de betekenis illustreren met een beeld. Vervolgens gaan de leerlingen zelf aan de slag met actieve verwerking. Omdat actieve betrokkenheid van leerlingen een kenmerk van effectieve instructie is, lijkt het goed om leerlingen een actieve rol te geven bij de opbouw van een semantisch cluster of visualisering van woordbetekenissen, bijvoorbeeld met tekeningen of toneelstukjes.
Fase 3: Consolideren (herhalen)
Door nieuwe woorden te herhalen en te gebruiken beklijft de betekenis beter. Wat werkt zijn herhaalactiviteiten spreiden en leerlingen stimuleren om woorden uit het geheugen op te halen. Beide strategieën verbeteren de opslag van informatie in het langetermijngeheugen. Groepsgesprekken over semantische clusters zijn een effectieve werkvorm om woorden gespreid en actief te herhalen. Herhaalactiviteiten aanbieden in diverse contexten helpt leerlingen eveneens. Telkens als een leerling een woord in een nieuwe context tegenkomt, groeit woordkennis groeit geleidelijk en breidt deze zich uit.
Fase 4: Controleren (toetsen)
De laatste fase omvat woordbeheersing controleren. Goed woordenschatonderwijs resulteert in betere prestaties in alle schoolvakken. Met het viertaktmodel verwerven leerlingen een uitgebreide woordenschat en kunnen ze woordbetekenissen op verschillende manieren omschrijven. Woordbetekenissen letterlijk toetsen is daarom mogelijk niet passend om woordenschatontwikkeling te meten. Onderzoek hiernaar is echter beperkt.
Meer weten?
Onderwijskennis (2024): Themapagina woordenschat
Dit antwoord is tot stand gekomen met dank aan Hanneke Smit-Toet (antwoordspecialist) en Merel Wolf (kennismakelaar Kennisrotonde).