Problemen met taakgericht gedrag komen vaak voort uit problemen met verwerken van sensorische prikkels. Leerlingen met deze problemen kunnen hun aandacht niet goed richten op de juiste prikkels en de uit te voeren taak. Sensorische hulpmiddelen zijn bedoeld om de prikkelverwerking beter te laten verlopen. Voorbeelden daarvan zijn wiebelkussens, geluiddempende hoofdtelefoons en study buddies – recht opstaande planken op de tafel die de leerling het zicht op de klas belemmeren.
Iedere leerling heeft verschillende prikkeldrempels
Leerlingen nemen omgevingsprikkels waar met hun zintuigen: oren, ogen, neus, mond en huid. Voor elke soort prikkel heeft iedere leerling een andere prikkeldrempel. Zo is de een heel gevoelig voor wat hij ziet, maar merkt geluid niet zo snel op. Een ander is geurgevoelig of kan zich afsluiten van wat hij voelt. Het aantal ervaren prikkels beïnvloedt de alertheid; de manier waarop de leerling zintuiglijke prikkels uit de omgeving opneemt en verwerkt. Ervaren leerlingen te veel of te weinig prikkels, dan kunnen zij hun aandacht niet goed vasthouden. En dus niet optimaal presteren.
Mogelijk dat sensorische hulpmiddelen de hoeveelheid prikkels kunnen reguleren. Leerlingen met een lage prikkeldrempel kunnen dan baat hebben bij hulpmiddelen die prikkels wegnemen, zoals een geluiddempende hoofdtelefoon of een study-buddy. En mogelijk dat leerlingen met een hoge prikkeldrempel geholpen zijn met hulpmiddelen die prikkels toevoegen, zoals een wiebelkussen, friemelgadgets of kauwstukken.
Geen eenduidig bewijs, wel gefundeerde verwachtingen
Er is geen eenduidig bewijs dat sensorische hulpmiddelen taakgericht gedrag van leerlingen versterken bij zelfstandig werken. Het aantal onderzoeken is beperkt en bovendien zijn deze niet goed met elkaar te vergelijken.
Toch verwachten sommige onderzoekers dat sensorische hulpmiddelen bij langdurig gebruik en bij bepaalde leerlingen wèl effectief kunnen zijn. Dit baseren zij op inzichten uit de ergotherapie en theorieën over sensorische prikkelverwerking. Vanuit ergotherapie is bekend dat hulpmiddelen vaak pas effectief zijn als ze langdurig worden gebruikt. Leerlingen moeten wennen aan een hulpmiddel. En sensorische hulpmiddelen kunnen positief uitwerken als ze aansluiten bij het specifieke probleem van de leerling. De ene leerling is prikkelgevoelig of prikkelvermijdend, een andere leerling is prikkelzoekend of kampt met een gebrekkige registratie van prikkels.
De leeromgeving afstemmen op prikkelniveaus van leerlingen
Ook de inrichting van de leeromgeving heeft invloed. Leerkrachten kunnen deze aanpassen door het Stappenplan Sensorische Prikkelverwerking te gebruiken. Door observaties zien ze welke leerling welk hulpmiddel of welke omgeving nodig heeft om taakgericht te kunnen werken, zonder afleiding. Een leerling die afgeleid raakt door een teveel aan geluiden of beelden, kan baat hebben bij een stiller of rustiger plekje in of buiten de klas. Een leerling die snel afdwaalt omdat de taak niet ‘rijk’ genoeg is, zou met extra beelden en kleuren geholpen zijn. Of deze wijze van verlagen of verhogen van de hoeveelheid ervaren prikkels de aandacht van leerlingen en taakgericht gedrag verbetert, zal onderzoek nog moeten uitwijzen.
Dit antwoord is tot stand gekomen met dank aan Celeste Meijs (antwoordspecialist) en Christa Teurlings (kennismakelaar Kennisrotonde).
