Welke maatregelen helpen om ‘schoolweigering’ te voorkomen en te verminderen?

Sommige leerlingen ervaren zoveel emotionele stress bij (de gedachte aan) school dat zij vaak of langdurig afwezig zijn; dit wordt ook wel ‘schoolweigering’ genoemd. Dit uit zich bijvoorbeeld in angst, somberheid of somatische klachten. Deze leerlingen vertonen in principe geen (ernstig) antisociaal gedrag. Ze blijven tijdens schooltijd thuis, meestal met medeweten van hun ouders, die naar school gaan juist proberen te stimuleren (Maynard et al., 2015). Maynard, B. R., Heyne, D., Brendel, K. E., Bulanda, J. J., Thompson, A. M., & Pigott, T. D. (2015). Treatment for school refusal among children and adolescents. Research On Social Work Practice, 28(1), 56–67. https://doi.org/10.1177/1049731515598619
  

Er is nog weinig onderzoek naar preventieve programma’s of maatregelen die zich specifiek richten op het voorkomen van schoolweigering. In plaats daarvan gaan studies naar preventieve aanpakken meestal over het voorkomen van schoolafwezigheid en het bevorderen van schoolaanwezigheid in het algemeen.  

Ook zijn er verschillende onderzoeken die inzicht geven in hoe schoolweigering ontstaat en in risico- en beschermende factoren. Deze kunnen aanknopingspunten bieden om schoolweigering te voorkomen en verminderen. We bespreken ze hieronder.

Vroege signalen herkennen kan schoolweigering helpen voorkomen

Om langdurige schoolweigering te voorkomen, lijkt het belangrijk om vroegtijdige signalen van schoolweigering te herkennen. Hoe langer leerlingen niet naar school gaan, hoe moeilijker het namelijk voor hen is om weer terug te keren (Fernandes et al., 2024). Fernandes, C.-S. F., Kannoth, S., Boomer, T. M. P., Hieftje, K. D., & Fiellin, L. E. (2024). Systematic review of interventions with some school involvement for school refusal in high school–age adolescents. Children & Schools, 46(2), 85–95. https://doi.org/10.1093/cs/cdae003
 Beginnende vormen van schoolweigering kunnen relatief milde vormen van afwezigheid zijn, zoals regelmatig te laat komen, specifieke lessen missen of eerder naar huis gaan (Ingul et al., 2019). Ingul, J. M., Havik, T., & Heyne, D. (2019). Emerging school refusal: A school-based framework for identifying early signs and risk factors. Cognitive and behavioral practice, 26(1), 46-62. https://doi.org/10.1016/j.cbpra.2018.03.005
 Dit verzuim werkt als een proces dat zichzelf versterkt: herhaald verzuim vergroot het risico op meer verzuim en kan uiteindelijk uitgroeien tot ernstigere schoolweigering (Ingul et al., 2019; Ingul, J. M., Havik, T., & Heyne, D. (2019). Emerging school refusal: A school-based framework for identifying early signs and risk factors. Cognitive and behavioral practice, 26(1), 46-62. https://doi.org/10.1016/j.cbpra.2018.03.005
 Roelofs et al., 2025). Roelofs, M., Kennis, R., Kersten, G., Vermeulen, H., & Beurskens, K. (2025). Beter zicht op verzuim. Eindrapportage. KBA Nijmegen.
 Door afwezigheid systematisch te monitoren, kunnen scholen beginnend verzuim vroeg signaleren en preventieve ondersteuning inzetten (Sälzer et al., 2024). Sälzer, C., Ricking, H., & Feldhaus, M. (2024). Addressing School Absenteeism Through Monitoring: A Review of Evidence-Based Educational Policies and Practices. Education Sciences, 14(12), 1365. https://doi.org/10.3390/educsci14121365
 Andere vroege signalen zijn angst of spanning rond school en lichamelijke klachten, zoals buikpijn of hoofdpijn (Ingul et al., 2019). Ingul, J. M., Havik, T., & Heyne, D. (2019). Emerging school refusal: A school-based framework for identifying early signs and risk factors. Cognitive and behavioral practice, 26(1), 46-62. https://doi.org/10.1016/j.cbpra.2018.03.005

Positieve leraar-leerlingrelaties en veilig schoolklimaat kunnen risico mogelijk verkleinen

Schoolweigering hangt samen met een combinatie van factoren op het niveau van de school, het gezin en de leerling zelf. Onderzoekers spreken vaak van risicofactoren die de kans op schoolweigering vergroten, en beschermende factoren die de kans op schoolweigering verkleinen. Interventies om risicofactoren te verminderen of beschermende factoren te versterken, kunnen daarom mogelijk het risico op schoolweigering verkleinen (Havik et al., 2015; Havik, T., Bru, E., & Ertesvåg, S. K. (2015). School factors associated with school refusal- and truancy-related reasons for school non-attendance. Social Psychology of Education, 18(2), 221–240. https://doi.org/10.1007/s11218-015-9293-y
 Ulaş & Seçer, 2024). Ulaş, S., & Seçer, İ. (2024). A systematic review of school refusal. Current Psychology, 43(21), 19407-19422. https://doi.org/10.1007/s12144-024-05742-x
 Tegelijkertijd is het mogelijk dat deze factoren en schoolweigering elkaar ook over en weer beïnvloeden. Zo kan een beschermende factor, zoals een goede leraar-leerlingrelatie, bijdragen aan meer schoolaanwezigheid. Omgekeerd kan regelmatige schoolaanwezigheid ook bijdragen aan een goede leraar-leerlingrelatie.

Op schoolniveau zorgt een positief schoolklimaat ervoor dat leerlingen vaker aanwezig zijn, wat de kans op schoolweigering mogelijk verkleint (Kennisrotonde, 2022). Kennisrotonde (2022). Draagt een positief schoolklimaat bij aan de aanwezigheid van leerlingen op het voortgezet onderwijs? (KR. 1483)
 Studies die zich specifiek op schoolweigering richten, laten inderdaad zien dat schoolweigering minder vaak voorkomt bij een veilig schoolklimaat en positieve leraar-leerlingrelaties (Ulaş & Seçer, 2024). Ulaş, S., & Seçer, İ. (2024). A systematic review of school refusal. Current Psychology, 43(21), 19407-19422. https://doi.org/10.1007/s12144-024-05742-x
 Bij leerlingen met negatieve sociale ervaringen op school, zoals (online) gepest worden of eenzaamheid, komt schoolweigering juist vaker voor (Havik et al., 2015; Havik, T., Bru, E., & Ertesvåg, S. K. (2015). School factors associated with school refusal- and truancy-related reasons for school non-attendance. Social Psychology of Education, 18(2), 221–240. https://doi.org/10.1007/s11218-015-9293-y
 Ulaş & Seçer, 2024). Ulaş, S., & Seçer, İ. (2024). A systematic review of school refusal. Current Psychology, 43(21), 19407-19422. https://doi.org/10.1007/s12144-024-05742-x
 Ook klassenmanagement en de steun die leerlingen van hun leraar ervaren, hangen hiermee samen: onder leerlingen die minder steun ervaren, komt schoolweigering vaker voor (Havik et al., 2015; Havik, T., Bru, E., & Ertesvåg, S. K. (2015). School factors associated with school refusal- and truancy-related reasons for school non-attendance. Social Psychology of Education, 18(2), 221–240. https://doi.org/10.1007/s11218-015-9293-y
 Ulaş & Seçer, 2024). Ulaş, S., & Seçer, İ. (2024). A systematic review of school refusal. Current Psychology, 43(21), 19407-19422. https://doi.org/10.1007/s12144-024-05742-x
 

Op gezinsniveau hangen mentale problemen van ouders samen met schoolweigering. Bijvoorbeeld depressieve klachten, beperkte emotieregulatievaardigheden en minder goed functionerende relaties binnen het gezin (Ingul et al., 2019; Ingul, J. M., Havik, T., & Heyne, D. (2019). Emerging school refusal: A school-based framework for identifying early signs and risk factors. Cognitive and behavioral practice, 26(1), 46-62. https://doi.org/10.1016/j.cbpra.2018.03.005
 Ulaş & Seçer, 2024). Ulaş, S., & Seçer, İ. (2024). A systematic review of school refusal. Current Psychology, 43(21), 19407-19422. https://doi.org/10.1007/s12144-024-05742-x
 Maar het is niet altijd onderzocht of dit oorzaken of juist (deels) gevolgen zijn van schoolweigering (Ingul et al., 2019; Ingul, J. M., Havik, T., & Heyne, D. (2019). Emerging school refusal: A school-based framework for identifying early signs and risk factors. Cognitive and behavioral practice, 26(1), 46-62. https://doi.org/10.1016/j.cbpra.2018.03.005
 Ulaş & Seçer, 2024). Ulaş, S., & Seçer, İ. (2024). A systematic review of school refusal. Current Psychology, 43(21), 19407-19422. https://doi.org/10.1007/s12144-024-05742-x
 Ook druk vanuit ouders om te presteren op school en ouders die de visie van school niet delen, hangen samen met schoolweigering (Ulaş & Seçer, 2024). Ulaş, S., & Seçer, İ. (2024). A systematic review of school refusal. Current Psychology, 43(21), 19407-19422. https://doi.org/10.1007/s12144-024-05742-x
 Aandacht voor gezonde slaapgewoontes in het gezin lijkt de kans op schoolweigering juist te verkleinen, laten aanwijzingen uit onderzoek zien (Maeda et al., 2019). Maeda, T., Oniki, K., & Miike, T. (2019). Sleep education in primary school prevents future school refusal behavior. Pediatrics International, 61(10), 1036-1042. https://doi.org/10.1111/ped.13976
 

Op individueel niveau hangen internaliserende problemen zoals angst en depressie, eventueel gepaard met somatische klachten, samen met schoolweigering (Ingul et al., 2019; Ingul, J. M., Havik, T., & Heyne, D. (2019). Emerging school refusal: A school-based framework for identifying early signs and risk factors. Cognitive and behavioral practice, 26(1), 46-62. https://doi.org/10.1016/j.cbpra.2018.03.005
 Leduc et al., 2024). Leduc, K., Tougas, A. M., Robert, V., & Boulanger, C. (2024). School refusal in youth: A systematic review of ecological factors. Child Psychiatry & Human Development, 55(4), 1044-1062. https://doi.org/10.1007/s10578-022-01469-7
 Dit geldt ook voor slaapproblemen, een negatief zelfbeeld, negatief denken, weinig vertrouwen in eigen kunnen en beperkte vaardigheden om problemen op te lossen (Hochadel et al., 2014; Hochadel, J., Frölich, J., Wiater, A., Lehmkuhl, G., & Fricke-Oerkermann, L. (2014). Prevalence of sleep problems and relationship between sleep problems and school refusal behavior in school-aged children in children's and parents' ratings. Psychopathology, 47(2), 119-126. https://doi.org/10.1159/000345403
 Ingul et al., 2019; Ingul, J. M., Havik, T., & Heyne, D. (2019). Emerging school refusal: A school-based framework for identifying early signs and risk factors. Cognitive and behavioral practice, 26(1), 46-62. https://doi.org/10.1016/j.cbpra.2018.03.005
 Ulaş & Seçer, 2024). Ulaş, S., & Seçer, İ. (2024). A systematic review of school refusal. Current Psychology, 43(21), 19407-19422. https://doi.org/10.1007/s12144-024-05742-x
 Deze factoren kunnen het voor leerlingen moeilijker maken om met stressvolle schoolsituaties om te gaan. Daarnaast komt schoolweigering vaker voor bij neurodivergente leerlingen met een autismespectrumstoornis of ADHD, met name als zij gepest worden (Di Vincenzo et al., 2024). Di Vincenzo, C., Pontillo, M., Bellantoni, D., Di Luzio, M., Lala, M. R., Villa, M., Demarioa, F., & Vicari, S. (2024). School refusal behavior in children and adolescents: a five-year narrative review of clinical significance and psychopathological profiles. Italian journal of pediatrics, 50(1), 107. https://doi.org/10.1186/s13052-024-01667-0

Interventies kunnen schoolweigering verminderen

Omdat schoolweigering samenhangt met zowel school- als gezinsfactoren, veronderstellen veel onderzoekers dat interventies zich niet alleen op leerlingen, maar ook op scholen en ouders zouden moeten richten. Maar er is geen onderzoek bekend naar aanpakken die zich richten op de omgeving van leerlingen. De meeste studies naar interventies voor schoolweigering gaan over cognitieve gedragstherapie.

Voor leerlingen bij wie sprake is van schoolweigering, kan cognitieve gedragstherapie helpen. Cognitieve gedragstherapie is de meestgebruikte therapie voor kinderen om angst en het vermijdingsgedrag dat daaruit voortkomt te verminderen (Whiteside et al., 2024). Whiteside, S. P., Sim, L. A., Morrow, A. S., Farah, W. H., Hilliker, D. R., Murad, M. H., & Wang, Z. (2020). A meta-analysis to guide the enhancement of CBT for childhood anxiety: exposure over anxiety management. Clinical child and family psychology review, 23(1), 102-121. https://doi.org/10.1007/s10567-019-00303-2
 Een belangrijk onderdeel is exposure: leerlingen oefenen stapsgewijs met situaties die spanning oproepen, zoals naar school gaan. Het idee is dat angst en vermijding afnemen door nieuwe, positieve ervaringen in deze situaties. Leerlingen die deze therapie volgen voor schoolweigering laten doorgaans verbeteringen zien in hun schoolaanwezigheid (Fernandes et al., 2024; Fernandes, C.-S. F., Kannoth, S., Boomer, T. M. P., Hieftje, K. D., & Fiellin, L. E. (2024). Systematic review of interventions with some school involvement for school refusal in high school–age adolescents. Children & Schools, 46(2), 85–95. https://doi.org/10.1093/cs/cdae003
 Maynard et al., 2015; Maynard, B. R., Heyne, D., Brendel, K. E., Bulanda, J. J., Thompson, A. M., & Pigott, T. D. (2015). Treatment for school refusal among children and adolescents. Research On Social Work Practice, 28(1), 56–67. https://doi.org/10.1177/1049731515598619
 Pérez-Marco et al., 2025). Pérez-Marco, M., Gonzálvez, C., Fuster, A., & Vicent, M. (2025). A systematic review of intervention programs for school attendance problems. Children and Youth Services Review, 169, 108091. https://doi.org/10.1016/j.childyouth.2024.108091
 Maar voor een deel van de leerlingen werkt dit niet (Glynn-Ramsden et al., 2025). Glynn-Ramsden, C., Gillard, D., Guerrero-Wickham, P., Cogan, O., Hopkins, S., Appleby, H., Dashby, C., Watts, J., Hooper, N., Buckton, A., Hulson-Jones, A., Hughes, C., & Brown, F. J. (2026). Psychological flexibility for young people experiencing Emotional- Based-School Avoidance (EBSA): A rationale, review of relevant research, and service presentation. Educational Psychology Research and Practice, 11(2), 1-10. https://doi.org/10.15123/qywe-bt37

Andere vormen van therapie en begeleiding zijn mogelijk ook effectief, maar minder vaak onderzocht. Zo weten we dat Acceptance and Commitment Therapy net zo effectief is om angst en vermijding bij kinderen in het algemeen te verminderen (López-Pinar et al., 2025). López-Pinar, C., Lara-Merín, L., & Macías, J. (2025). Process of change and efficacy of acceptance and commitment therapy (ACT) for anxiety and depression symptoms in adolescents: A meta-analysis of randomized controlled trials. Journal of affective disorders, 368, 633-644. https://doi.org/10.1016/j.jad.2024.09.076
 Maar specifiek voor schoolweigering is deze therapie nog weinig onderzocht. De eerste kleinschalige studies laten wel positieve veranderingen zien in schoolaanwezigheid en welzijn, maar de bewijskracht van deze studies is beperkt (Glynn-Ramsden et al., 2025). Glynn-Ramsden, C., Gillard, D., Guerrero-Wickham, P., Cogan, O., Hopkins, S., Appleby, H., Dashby, C., Watts, J., Hooper, N., Buckton, A., Hulson-Jones, A., Hughes, C., & Brown, F. J. (2026). Psychological flexibility for young people experiencing Emotional- Based-School Avoidance (EBSA): A rationale, review of relevant research, and service presentation. Educational Psychology Research and Practice, 11(2), 1-10. https://doi.org/10.15123/qywe-bt37
 

Het is niet bekend of therapie voor leerlingen effectiever is als ouders of scholen hier soms ook bij betrokken zijn (Fernandes et al., 2024 Fernandes, C.-S. F., Kannoth, S., Boomer, T. M. P., Hieftje, K. D., & Fiellin, L. E. (2024). Systematic review of interventions with some school involvement for school refusal in high school–age adolescents. Children & Schools, 46(2), 85–95. https://doi.org/10.1093/cs/cdae003
; Manyard et al., 2015 Maynard, B. R., Heyne, D., Brendel, K. E., Bulanda, J. J., Thompson, A. M., & Pigott, T. D. (2015). Treatment for school refusal among children and adolescents. Research On Social Work Practice, 28(1), 56–67. https://doi.org/10.1177/1049731515598619
). Wel zijn er voorzichtige aanwijzingen dat het voor de effectiviteit van een interventie niet uitmaakt of deze zich richt op alleen leerlingen, alleen ouders, of op beiden (Heyne et al., 2002). Heyne, D., King, N. J., Tonge, B. J., Rollings, S., Young, D., Pritchard, M., & Ollendick, T. H. (2002). Evaluation of child therapy and caregiver training in the treatment of school refusal. Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry, 41(6), 687-695. https://doi.org/10.1097/00004583-200206000-00008
 Wanneer het leerlingen (nog) niet lukt om een interventie te volgen door bijvoorbeeld angstklachten, kan daarom mogelijk eerst gestart worden met een interventie gericht op ouders (Glynn-Ramsden et al., 2025 Glynn-Ramsden, C., Gillard, D., Guerrero-Wickham, P., Cogan, O., Hopkins, S., Appleby, H., Dashby, C., Watts, J., Hooper, N., Buckton, A., Hulson-Jones, A., Hughes, C., & Brown, F. J. (2026). Psychological flexibility for young people experiencing Emotional- Based-School Avoidance (EBSA): A rationale, review of relevant research, and service presentation. Educational Psychology Research and Practice, 11(2), 1-10. https://doi.org/10.15123/qywe-bt37
; Heyne et al., 2002 Heyne, D., King, N. J., Tonge, B. J., Rollings, S., Young, D., Pritchard, M., & Ollendick, T. H. (2002). Evaluation of child therapy and caregiver training in the treatment of school refusal. Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry, 41(6), 687-695. https://doi.org/10.1097/00004583-200206000-00008
). Daarnaast merkten ouders die samen met hun kind een interventie volgden, dat zij hun kind daarna beter begrepen en dat de communicatie binnen het gezin verbeterd was (Snegaroff et al., 2025). Snegaroff, C., Ludot-Grégoire, M., Skandrani, S., Barry, C., Hassler, C., Grandclerc, S., ... & Harf, A. (2025). Does multifamily therapy help parents of adolescents with anxiety-based school refusal? A qualitative approach. PLoS One, 20(10), e0334037. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0334037
 

Leerlingen te veel beschermen of juist forceren werkt mogelijk averechts 

Onderzoekers waarschuwen voor de risico’s van een aanpak waarbij leerlingen langdurig te veel beschermd worden tegen spannende schoolsituaties. School vermijden geeft dan tijdelijk opluchting, maar houdt op lange termijn juist angst en schoolweigering in stand (Glynn-Ramsden et al., 2025; Glynn-Ramsden, C., Gillard, D., Guerrero-Wickham, P., Cogan, O., Hopkins, S., Appleby, H., Dashby, C., Watts, J., Hooper, N., Buckton, A., Hulson-Jones, A., Hughes, C., & Brown, F. J. (2026). Psychological flexibility for young people experiencing Emotional- Based-School Avoidance (EBSA): A rationale, review of relevant research, and service presentation. Educational Psychology Research and Practice, 11(2), 1-10. https://doi.org/10.15123/qywe-bt37
 Ingul et al., 2019).  Ingul, J. M., Havik, T., & Heyne, D. (2019). Emerging school refusal: A school-based framework for identifying early signs and risk factors. Cognitive and behavioral practice, 26(1), 46-62. https://doi.org/10.1016/j.cbpra.2018.03.005

Ook risicovol is een aanpak waarbij volledige schoolaanwezigheid wordt geforceerd zonder geleidelijke opbouw. Zo’n aanpak houdt onvoldoende rekening met de emotionele belasting die bij leerlingen met schoolweigering vaak een rol speelt. Interventies gaan daarom meestal uit van een stapsgewijze terugkeer naar school, zodat leerlingen geleidelijk kunnen wennen aan spannende schoolsituaties (Maynard et al., 2015). Maynard, B. R., Heyne, D., Brendel, K. E., Bulanda, J. J., Thompson, A. M., & Pigott, T. D. (2015). Treatment for school refusal among children and adolescents. Research On Social Work Practice, 28(1), 56–67. https://doi.org/10.1177/1049731515598619
 Dit sluit aan bij onderzoek naar angst en vermijdingsgedrag bij kinderen. Daaruit blijkt dat bij exposure kleine stappen effectiever zijn dan grote stappen om angst en vermijdingsgedrag te verminderen (De Jong et al., 2023). De Jong, R., Hofs, A., Lommen, M. J., Van Hout, W. J., De Jong, P. J., & Nauta, M. H. (2023). Treating specific phobia in youth: A randomized controlled microtrial comparing gradual exposure in large steps to exposure in small steps. Journal of Anxiety Disorders, 96, 102712. http://doi.org/10.1016/j.janxdis.2023.102712  https://doi.org/10.1016/j.janxdis.2023.102712

Meer weten? 

In het rapport Knowing what works staan werkzame principes voor de aanpak van schoolweigering op basis van onderzoek en praktijkervaringen. Zie voor meer informatie over deze werkzame principes ook deze informatiepagina van het Nationaal Kennisinstituut Onderwijs. 

Kennismakelaars: Merel de Wit en Annabel Vaessen
Antwoordspecialist: Esmée Lalihatu
Geraadpleegde expert: Marije Brouwer-Borghuis, specialist schoolaanwezigheid

Kennisrotonde. (2026). Welke maatregelen helpen om ‘schoolweigering’ te voorkomen en te verminderen? (KR. 2915)