Wat is het effect van vooraf toetsen op rekenprestaties en self-efficacy van leerlingen in het basisonderwijs?

Voortoetsen meten of leerlingen bepaalde kennis en vaardigheden beheersen vóórdat ze hierover instructie hebben gekregen. Door leerlingen vooraf te toetsen kunnen leerkrachten inzicht krijgen in de voorkennis van leerlingen. Zo kunnen ze hun onderwijsaanbod beter afstemmen op het niveau van de leerlingen (Hartley & Davies, 1976). Hartley, J., & Davies, I. K. (1976). Preinstructional Strategies: The Role of Pretests, Behavioral Objectives, Overviews and Advance Organizers. Review of Educational Research, 46(2), 239-265. https://doi.org/10.2307/1170040
 In sommige rekenmethodes zijn voortoetsen geïntegreerd. 

Naar het effect van voortoetsen op rekenprestaties van basisschoolleerlingen is voor zover bekend dus geen onderzoek gedaan. Datzelfde geldt voor het effect op hun self-efficacy. Wel blijkt uit Amerikaans onderzoek dat basisschoolleerlingen die een voortoets hebben gemaakt woorden beter onthouden (De Lima & Jaeger, 2020). De Lima, N. K., & Jaeger, A. (2020). The Effects of Prequestions versus Postquestions on Memory Retention in Children. Journal of Applied Research in Memory and Cognition, 9, 555-563. https://doi.org/10.1016/j.jarmac.2020.08.005
 Mogelijk hebben voortoetsen bij andere vakken, zoals rekenen, een zelfde positief effect.

Vooraf toetsen bij formatief handelen kan zorgen voor betere leerprestaties

Als leerkrachten voortoetsen inzetten bij formatief handelen, dan is aannemelijk dat het de schoolprestaties bij rekenen bevordert. Dan dienen de toetsen wel aan de nodige voorwaarden te voldoen.

Leerkrachten kunnen voortoetsen inzetten bij formatief handelen, als een instrument om voorkennis te activeren (vgl. Loibl et al., 2017). Loibl, K., Roll, I., & Rummel, N. (2017). Towards a theory of when and how problem solving followed by instruction supports learning. Educational Psychology Review, 29(4), 693-715. https://doi.org/10.1007/s10648-016-9379-x
 Dit levert informatie op, die de leerkracht én leerling kunnen gebruiken voor het verdere leerproces (Dirkx et al., 2019; Dirkx, K., Joosten-Ten Brinke, D., & Camp, G. (2019). Ontwerprichtlijnen voor formatief toetsen vanuit de geheugenpsychologie 1 + 1 = 3? Welten-instituut - Open Universiteit.
 Sluijsmans, 2020; Sluijsmans, D. (2020). Toetsing als kans voor leren Een thematisch overzicht naar het waarom, wat, wanneer en hoe van formatief evalueren. NKO.
 Surma et al., 2019). Surma, T., Vanhoyweghen, K., Sluijsmans, D. M. A., Camp, G., Muijs, D., & Kirschner, P. (2019). Wijze lessen. Twaalf didactische bouwstenen voor effectieve didactiek. Ten Brink Uitgevers.
 Vervolgacties op basis van een systematische formatieve evaluatie kunnen de prestaties van basisschoolleerlingen verbeteren (Fuchs & Fuchs, 1986; Fuchs, L. S., & Fuchs, D. (1986). Effects of systematic formative evaluation – a meta-analysis. Exceptional Children, 53(3), 199-208. https://doi.org/10.1177/001440298605300301
 zie ook Kennisrotonde, 2018). Kennisrotonde. (2018). Draagt formatieve assessment bij aan een passend rekenaanbod voor sterke rekenaars in groep 4? (KR. 442).
 

Sommige leerlingen presteren bij het begin van een nieuw rekenblok op bepaalde onderdelen van een voortoets al voldoende en kunnen de gevraagde rekenstrategieën goed toepassen. De leerkracht kan dan besluiten dat zij de bijbehorende instructiemomenten en oefenmateriaal over mogen slaan. Hierdoor kunnen deze leerlingen meer tijd besteden aan onderdelen die zij nog niet of minder goed beheersen.

Een voortoets afnemen is ook een manier om de leerlingen te laten kennismaken met de leerdoelen (Brophy, 2000). Brophy, J. (2000). Teaching. International Academy of Education.
 Dit sluit aan bij de eerste fase in de formatieve toetscyclus: leerdoelen en succescriteria verhelderen (Gulikers & Baartman, 2017). Gulikers, J., & Baartman, L. (2017). Doelgericht professionaliseren: formatieve toetspraktijken met effect! Wat doet de docent in de klas? NKO.
 Dit kan de leerprestaties verhogen, blijkt onder meer uit onderzoek  naar natuurkundelessen in het voortgezet onderwijs (Seidel et al., 2005). Seidel, T., Rimmele, R., & Prenzel, M. (2005). Clarity and coherence of lesson goals as a scaffold for student learning. Learning and Instruction, 15(6), 539-556. https://doi.org/10.1016/j.learninstruc.2005.08.004
 

In het algemeen moet toetsing binnen formatief handelen aan bepaalde voorwaarden voldoen, wil het effectief zijn (zie Kennisrotonde, 2017b). Kennisrotonde. (2017b). Wat is er in de wetenschappelijke literatuur bekend over de effecten van formatief evalueren? (KR. 212).
 Leerkrachten kunnen in de verschillende fasen van het leerproces de leerling voorzien van informatie over:

• de beoordelingscriteria en standaarden (feed-up)
• de vooruitgang die de leerling hierop heeft geboekt (feedback)
• hoe de leerling het gewenste niveau kan bereiken (feed-forward)

De leerkracht dient hierbij veel aandacht te besteden aan de werk-, leer- en oplossingsstrategieën, door feedback te geven op de taak, het proces, zelfregulatie en de persoon zelf (Kennisrotonde, 2017b).  Kennisrotonde. (2017b). Wat is er in de wetenschappelijke literatuur bekend over de effecten van formatief evalueren? (KR. 212).

Voortoetsen inzetten bij compacten en verrijken 

Sterke rekenaars beheersen aan het begin van de les de leerinhoud vaak al en hebben daarom een ander aanbod nodig dan zwakkere rekenaars (Kennisrotonde, 2018). Kennisrotonde. (2018). Draagt formatieve assessment bij aan een passend rekenaanbod voor sterke rekenaars in groep 4? (KR. 442).
 Een mogelijke oplossing is dan compacten in combinatie met verrijken of verdiepen (Kennisrotonde, 2017a). Kennisrotonde. (2017a). Waar hebben meer- of hoogbegaafde leerlingen het meeste baat bij? Compacten en verrijken binnen de groepen of wekelijks een of twee uur in een plusklas/verrijkingsklas? (KR. 172).
 Voortoetsen kunnen helpen om keuzes te maken in de lesstof. Dat draagt dan indirect bij aan de rekenprestaties van sterke rekenaars. 

Aandachtspunten bij vooraf toetsen van leerlingen 

Nog enkele specifieke aandachtspunten – naast de genoemde, meer algemene voorwaarden voor formatief toetsen:

• Omdat er een grote kans is dat veel leerlingen vrij laag scoren op voortoetsen, is het goed om de verwachtingen vooraf goed duidelijk te maken. Laat leerlingen weten dat het niet erg is als ze laag scoren, want ze hoeven de opgaven nog niet goed te begrijpen. Op basis van de antwoorden kan de leerkracht de leerlingen die dat nodig hebben juist extra goed helpen. Als de leerkracht dit niet zegt, kunnen voortoetsen een negatief effect hebben op de self-efficacy, vooral bij zwakke rekenaars.
• Een goede voortoets helpt leraren om te zien in hoeverre leerlingen de leerstof al beheersen. Een te korte toets met slechts één opgave per onderdeel is vaak minder betrouwbaar; meer opgaven vergroten de betrouwbaarheid (e.g. Drenth & Sijtsma, 2006). Drenth, P. J. D., & Sijtsma, K. (2006). Testtheorie. Inleiding in de theorie van de psychologische test en zijn toepassingen. Bohn Stafleu van Loghum.
   Uitgebreide toetsten kosten leerlingen echter meer tijd en kunnen vooral zwakkere rekenaars frustreren. Als leerkrachten besluiten om alleen sterke rekenaars een voortoets te laten maken, om tijd te besparen en frustraties te voorkomen, dan gaat dit ten koste van de kansengelijkheid. Adaptieve rekentoetsen zijn hiervoor mogelijk een uitkomst (zie het kader hieronder).

Meer weten? 

Kennisrotonde. (2020). Welke wijze van beoordelen door leraren (cijfer en/of niveauaanduiding en/of dialoog) draagt het meest bij aan de self-efficacy van leerlingen? (KR. 894)

Kennisrotonde. (2025). Op welke manier is oefenen met toetsen in het basisonderwijs effectief voor betere beheersing van de te toetsen lesstof? (KR. 836)

Kennismakelaar: Edwin Buijs 

Antwoordspecialist: Mariola Gremmen 

Geraadpleegde experts: Dominique Sluijsmans 

Referentie: Kennisrotonde. (2025). Wat is het effect van vooraf toetsen op rekenprestaties en self-efficacy van leerlingen in het basisonderwijs? (KR. 1110).