Zijn steunkaarten met letters effectief voor alle leerlingen in groep 3 om te leren lezen en schrijven?

Steunkaarten zijn kaarten met een visuele geheugensteun. Bijvoorbeeld kaarten waarop staat hoe je de tweetekenklanken zoals eu en ui schrijft of hoe bepaalde schrijfletters eruitzien. Sommige scholen zetten deze kaarten in bij leerlingen die moeite hebben met leren lezen. Op andere scholen krijgen alle leerlingen deze kaarten. In dit antwoord gaat het om kaarten die leerlingen zelf bij de hand hebben, bijvoorbeeld in hun laatje. Meer informatie over klassikale visuele ondersteuning zoals posters, lees je in Kennisrotonde, 2023.

Leerlingen die steunkaarten gebruiken presteren waarschijnlijk beter …

Het is aannemelijk dat alle leerlingen beter presteren als ze tijdens een opdracht steunkaarten gebruiken. Er zijn geen studies gevonden waarin dit specifiek is onderzocht voor leren lezen en schrijven in groep 3, maar in het algemeen geldt dat een geheugensteun zoals een steunkaart, helpt om informatie makkelijker op te roepen (Fay et al., 2005; Fay, S., Isingrini, M., Ragot, R., & Pouthas, V. (2005). The effect of encoding manipulation on word-stem cued recall: An event-related potential study. Cognitive brain research, 24(3), 615-626. https://doi.org/10.1016/j.cogbrainres.2005.03.014
 Harrison et al., 2020) Harrison, A. G., Holmes, A., & Pollock, B. (2021). Memory aids as a disability-related accommodation? Let’s remember to recommend them appropriately. Canadian Journal of School Psychology, 36(3), 255-272. https://doi.org/10.1177/0829573520979581
. Zo maken leerlingen tijdens een schrijftaak waarschijnlijk minder fouten als ze steunkaarten met letters raadplegen, dan wanneer ze deze informatie volledig uit hun geheugen moeten ophalen. Dit voordeel geldt voor alle leerlingen, niet alleen voor leerlingen die moeite hebben met lezen en schrijven.

… maar niet alle leerlingen leren beter met steunkaarten 

Voor leeruitkomsten op de lange termijn is het waarschijnlijk juist géén goed idee om alle leerlingen steunkaarten te laten gebruiken. Dat leerlingen beter presteren met geheugensteuntjes, betekent namelijk niet automatisch dat ze ook allemaal meer leren. Leerlingen die geheugensteuntjes gebruiken terwijl ze die eigenlijk niet meer nodig hebben, lijken op de lange termijn juist minder te leren (Dominguez & Svihla, 2023; Dominguez, S., & Svihla, V. (2023). A review of teacher implemented scaffolding in K-12. Social Sciences & Humanities Open, 8(1), 100613. https://doi.org/10.1016/j.ssaho.2023.100613
 McNeill et al., 2006) McNeill, K. L., Lizotte, D. J., Krajcik, J., & Marx, R. W. (2006). Supporting students' construction of scientific explanations by fading scaffolds in instructional materials. The journal of the Learning Sciences, 15(2), 153-191. https://doi.org/10.1207/s15327809jls1502_1
. Leerlingen gebruiken hun langetermijngeheugen namelijk minder en worden mogelijk te afhankelijk van externe hulpmiddelen (Harrison et al., 2020) Harrison, A. G., Holmes, A., & Pollock, B. (2021). Memory aids as a disability-related accommodation? Let’s remember to recommend them appropriately. Canadian Journal of School Psychology, 36(3), 255-272. https://doi.org/10.1177/0829573520979581
.

Steunkaarten inzetten als tijdelijk hulpmiddel lijkt wel effectief

Extra hulpmiddelen zoals steunkaarten zet je idealiter alleen in bij leerlingen die een opdracht nog niet zelfstandig kunnen maken. Het gaat dan om een tijdelijke ondersteuning. Dit soort hulpmiddelen zijn namelijk vooral effectief als ze aansluiten bij wat individuele leerlingen nodig hebben (Dominguez & Svihla, 2023; Dominguez, S., & Svihla, V. (2023). A review of teacher implemented scaffolding in K-12. Social Sciences & Humanities Open, 8(1), 100613. https://doi.org/10.1016/j.ssaho.2023.100613
 Van de Pol et al., 2010) Van de Pol, J., Volman, M., & Beishuizen, J. (2010). Scaffolding in teacher–student interaction: A decade of research. Educational psychology review, 22(3), 271-296. http://doi.org/10.1007/s10648-010-9127-6
. Op die manier stellen ze leerlingen in staat om opdrachten zelfstandig te maken en te oefenen met de lesstof, zonder dat de leerlingen te veel ondersteuning krijgen (Dominguez & Svihla, 2023) Dominguez, S., & Svihla, V. (2023). A review of teacher implemented scaffolding in K-12. Social Sciences & Humanities Open, 8(1), 100613. https://doi.org/10.1016/j.ssaho.2023.100613
. 

Steunkaarten afbouwen als leerlingen ze niet meer nodig hebben

Als de vaardigheden van leerlingen toenemen, kun je het gebruik van steunkaarten geleidelijk afbouwen. Leerlingen die het gebruik van hulpmiddelen afbouwen, leren uiteindelijk meer dan leerlingen die dezelfde hulpmiddelen blijven gebruiken (McNeill et al., 2006) McNeill, K. L., Lizotte, D. J., Krajcik, J., & Marx, R. W. (2006). Supporting students' construction of scientific explanations by fading scaffolds in instructional materials. The journal of the Learning Sciences, 15(2), 153-191. https://doi.org/10.1207/s15327809jls1502_1
. Tijdens het stapsgewijs afbouwen, laat je leerlingen steeds meer een beroep doen op hun kennis en vaardigheden (Dominguez & Svihla, 2023) Dominguez, S., & Svihla, V. (2023). A review of teacher implemented scaffolding in K-12. Social Sciences & Humanities Open, 8(1), 100613. https://doi.org/10.1016/j.ssaho.2023.100613
. Daarbij lijkt het effectief om niet af te bouwen volgens een vaststaand schema. Stem juist steeds af op wat een leerling nodig heeft (Dominguez & Svihla, 2023; Dominguez, S., & Svihla, V. (2023). A review of teacher implemented scaffolding in K-12. Social Sciences & Humanities Open, 8(1), 100613. https://doi.org/10.1016/j.ssaho.2023.100613
 Martin et al., 2019) Martin, N. D., Dornfeld Tissenbaum, C., Gnesdilow, D., & Puntambekar, S. (2019). Fading distributed scaffolds: The importance of complementarity between teacher and material scaffolds. Instructional Science, 47(1), 69-98. http://doi.org/10.1007/s11251-018-9474-0
. Zo kan een leerling bij de ene taak nog baat hebben bij steunkaarten, terwijl een andere taak al zelfstandig lukt. 

Het vraagt wel wat van jou als leerkracht om steunkaarten individueel in te zetten en weer af te bouwen. Je moet doorlopend inschatten wat leerlingen zelfstandig kunnen en waarbij ze steunkaarten nodig hebben (Dominguez & Svihla, 2023; Dominguez, S., & Svihla, V. (2023). A review of teacher implemented scaffolding in K-12. Social Sciences & Humanities Open, 8(1), 100613. https://doi.org/10.1016/j.ssaho.2023.100613
 Puntambekar & Hübscher, 2005) Puntambekar, S., & Hubscher, R. (2005). Tools for scaffolding students in a complex learning environment: What have we gained and what have we missed? Educational psychologist, 40(1), 1-12. https://doi.org/10.1207/s15326985ep4001_1
. Leraren gebruiken hier onder andere instructiemomenten voor (Lajoie, 2005) Lajoie, S. P. (2005). Extending the scaffolding metaphor. Instructional science, 33(5), 541-557. http://doi.org/10.1007/s11251-005-1279-2
. Daarnaast lijkt het belangrijk om uit te leggen hoe leerlingen de steunkaarten gebruiken en te zorgen dat ze dit ook consequent doen, hoewel dit niet direct is onderzocht (Dominguez & Svihla, 2023) Dominguez, S., & Svihla, V. (2023). A review of teacher implemented scaffolding in K-12. Social Sciences & Humanities Open, 8(1), 100613. https://doi.org/10.1016/j.ssaho.2023.100613
. 

Kennismakelaar: Merel de Wit

Geraadpleegde expert: Janneke van de Pol

Referentie: Kennisrotonde. (2026). Zijn steunkaarten met letters effectief voor alle leerlingen in groep 3 om te leren lezen en schrijven? (KR. 2856)