Op welke manieren kun je als vakdocent hiaten in de woordenschat achterhalen die de kennisontwikkeling van vo-leerlingen belemmeren?

Als leerlingen veel woorden uit een geschreven of gesproken tekst niet of nauwelijks kennen, begrijpen ze de tekst minder goed (Schmitt et al., 2011; Schmitt, N., Jiang, X., & Grabe, W. (2011). The percentage of words known in a text and reading comprehension. The Modern Language Journal, 95(1), 26-43. https://doi.org/10.1111/j.1540-4781.2011.01146.x
 Swart et al., 2017) Swart, N. M., Muijselaar, M. M., Steenbeek-Planting, E. G., Droop, M., De Jong, P. F., & Verhoeven, L. (2017). Differential lexical predictors of reading comprehension in fourth graders. Reading and Writing: An interdisciplinary journal, 30, 489-507. https://doi.org/10.1007/s11145-016-9686-0
. Hiaten die tekstbegrip en daarmee ook kennisontwikkeling belemmeren, kunnen te maken hebben met de breedte van de woordenschat of de diepte van woordkennis. 

Het is belangrijk dat je als vakdocent, ook van niet-talenvakken, de woordenschat van leerlingen in beeld hebt, plus de eventuele hiaten. Dat is vooral nuttig wanneer leerlingen een tekst of uitleg niet helemaal lijken te begrijpen. Het gaat daarbij niet alleen om vaktermen en schooltaal, maar ook om alledaagse woorden waarvan docenten soms denken dat ze al bekend zijn (Harmon & Wood, 2018; Harmon, J., & Wood, K. (2018). The Vocabulary-Comprehension Relationship across the Disciplines: Implications for Instruction. Education Sciences, 8(3), 101. https://doi.org/10.3390/educsci8030101
 Taboada, 2012) Taboada, A. (2012). Relationships of general vocabulary, science vocabulary, and student questioning with science comprehension in students with varying levels of English proficiency. Instructional science, 40(6), 901-923. https://doi.org/10.1007/s11251-011-9196-z
. Als leerlingen het woord kust bijvoorbeeld niet kennen, zullen ze een uitleg over het ontstaan van tsunami’s aan de kust moeilijker kunnen begrijpen.

Het is niet bekend welke aanpakken effectief zijn om woordenschathiaten bij vo-leerlingen te achterhalen. Wel zijn er aanknopingspunten uit verschillende studies naar de rol van woordenschat bij leesbegrip en naar bevordering en toetsing van woordenschat.

Onbekende woorden uit teksten geven inzicht in breedte van woordenschat

Om na te gaan welke woorden leerlingen wel en niet kennen, kun je hen als docent onbekende woorden in een tekst laten noteren of onderstrepen (Welie & De Korte, 2023) Welie, C., & De Korte, M. (2023). Het academisch lezen van eerstejaars hbo-studenten met een kleine en grote academische woordenschat: Een onderzoek naar begrip van studieteksten, leesstrategieën en leesmotivaties. Levende Talen Tijdschrift, 24(2), 16-28.
. Aan het begin van een lessenreeks kan dat bijvoorbeeld inzicht geven in de voorkennis en woordenschatbreedte rond een bepaald onderwerp. Hierbij kun je hulpmiddelen inzetten, zoals software die de onderstreepte woorden anoniem bijhoudt (Flor et al., 2025) Flor, M., Wang, Z., Deane, P., & O'Reilly, T. (2025). Towards an automatic method for generating topical vocabulary test forms for specific reading passages. arXiv preprint arXiv:2505.18762.
. Wel blijkt uit onderzoek in het hbo dat studenten met een grotere woordenschat relatief meer woorden onderstrepen dan andere studenten, ook als zij deze woorden gedeeltelijk kennen (Welie en De Korte, 2023) Welie, C., & De Korte, M. (2023). Het academisch lezen van eerstejaars hbo-studenten met een kleine en grote academische woordenschat: Een onderzoek naar begrip van studieteksten, leesstrategieën en leesmotivaties. Levende Talen Tijdschrift, 24(2), 16-28.
. Daarom kan het zinvol zijn om woordenschat ook op andere manieren in kaart te brengen.

Verbanden leggen tussen woorden laat diepte van woordkennis zien

Om een tekst goed te begrijpen, hebben leerlingen ook voldoende diepe woordkennis nodig (Dujardin et al., 2021; Dujardin, E., Auphan, P., Bailloud, N., Ecalle, J., & Magnan, A. (2021). Tools and teaching strategies for vocabulary assessment and instruction: A review. Social Education Research, 34-66. https://doi.org/10.37256/ser.3120221044
 Swart et al., 2017) Swart, N. M., Muijselaar, M. M., Steenbeek-Planting, E. G., Droop, M., De Jong, P. F., & Verhoeven, L. (2017). Differential lexical predictors of reading comprehension in fourth graders. Reading and Writing: An interdisciplinary journal, 30, 489-507. https://doi.org/10.1007/s11145-016-9686-0
. Daarbij kunnen vakspecifieke verschillen of nuances belangrijk zijn. Zo verwijst het woord golf bij natuurkunde meestal naar geluidsgolven of straling, maar bij aardrijkskunde eerder naar golven in het water. Of naar specifieke locaties, zoals de Golf van Biskaje. 

Er is niet één manier om de diepte van de woordkennis in kaart te brengen, maar verschillende soorten vragen en taken geven inzicht in verschillende aspecten (Lawrence et al., 2019) Lawrence, J. F., Hagen, A. M., Hwang, J. K., Lin, G., & Lervåg, A. (2019). Academic vocabulary and reading comprehension: Exploring the relationships across measures of vocabulary knowledge. Reading and Writing, 32(2), 285-306. https:// doi.org/10.1007/s11145-018-9865-2
. Zo hangt tekstbegrip sterk samen met de mate waarin leerlingen verbanden leggen tussen woorden (Cain & Oakhill, 2014; Cain, K., & Oakhill, J. (2014). Reading comprehension and vocabulary: Is vocabulary more important for some aspects of comprehension? L'Année Psychologique, 114(4), 647–662.

https://doi.org/10.4074/S0003503314004035
 Lawrence et al., 2019) Lawrence, J. F., Hagen, A. M., Hwang, J. K., Lin, G., & Lervåg, A. (2019). Academic vocabulary and reading comprehension: Exploring the relationships across measures of vocabulary knowledge. Reading and Writing, 32(2), 285-306. https:// doi.org/10.1007/s11145-018-9865-2
. 

Taken waarin leerlingen losse woorden met elkaar moeten associëren, laten mogelijk diepere woordkennis zien dan opdrachten waarin woorden in zinsverband voorkomen. In een grootschalige studie met ruim 5000 leerlingen van 11 tot 14 jaar keken onderzoekers naar de samenhang tussen tekstbegrip en prestaties bij verschillende typen woordenschattaken (Lawrence et al., 2019) Lawrence, J. F., Hagen, A. M., Hwang, J. K., Lin, G., & Lervåg, A. (2019). Academic vocabulary and reading comprehension: Exploring the relationships across measures of vocabulary knowledge. Reading and Writing, 32(2), 285-306. https:// doi.org/10.1007/s11145-018-9865-2
. Zo moesten leerlingen woorden definiëren, een synoniem geven, bepalen welk woord het beste paste in een zin, of kiezen welk woord het beste past in een rijtje van drie andere woorden. De onderzoekers concludeerden dat associatietaken, zoals die laatste taak, diepere woordkennis meten. Leerlingen moeten daarbij namelijk verschillende woordbetekenissen kennen en ertussen schakelen, zonder houvast van een zin of een tekst (Lawrence et al., 2019) Lawrence, J. F., Hagen, A. M., Hwang, J. K., Lin, G., & Lervåg, A. (2019). Academic vocabulary and reading comprehension: Exploring the relationships across measures of vocabulary knowledge. Reading and Writing, 32(2), 285-306. https:// doi.org/10.1007/s11145-018-9865-2
. Om als docent de diepte van de woordkennis in kaart te brengen, kun je leerlingen bijvoorbeeld vragen wat golf en licht of golf en kust met elkaar te maken hebben. 

Met rijke context en interactie kunnen docenten woordenschatdiepte achterhalen

Ook aanpakken om de (vak)taalontwikkeling van leerlingen te bevorderen, kunnen helpen om hiaten in hun woordkennis te achterhalen. Denk bijvoorbeeld aan Taalgericht Vakonderwijs (TVO) of Content and Language Integrated Learning (CLIL) (Hajer & Meestringa, 2020; Hajer, M. & Meestringa, T. (2020). Handboek taalgericht vakonderwijs (4e druk). Coutinho.
 Kennisrotonde, 2025) Kennisrotonde. (2025). Zijn de principes van de CLIL-aanpak ook effectief in te zetten voor Nederlandse taalverwerving in het voortgezet onderwijs? (KR. 2591)
. In deze aanpakken staan zowel (vak)taal als (vak)kennis centraal, doordat docenten onder andere rijke contexten bieden met gevarieerde teksten en beeldmateriaal. Ook stimuleren ze interactie in de les.

In hun handboek geven Hajer en Meestringa (2020) Hajer, M. & Meestringa, T. (2020). Handboek taalgericht vakonderwijs (4e druk). Coutinho.
 suggesties om rijke contexten en interactie ook te gebruiken om inzicht te krijgen in de woordenschat. Als docent kun je leerlingen bijvoorbeeld een mindmap of woordweb laten maken, hen op basis van tekstkopjes en afbeeldingen laten nadenken over het onderwerp van een tekst, of hen zelf bronnen laten zoeken bij een thema. Ook zou uit een spreek- of schrijfopdracht kunnen blijken in hoeverre leerlingen een concept wel kennen, maar er misschien een ander label voor gebruiken, zoals discussie in plaats van debat. Soms kennen leerlingen het label alleen in een andere taal, of helemaal niet. 

Het is niet onderzocht of zulke aanpakken met rijke contexten en interactie zicht geven op specifieke hiaten in woordkennis. Wel is het aannemelijk dat een rijkere context en meer interactie docenten meer mogelijkheden biedt om te zien welke verbanden leerlingen leggen en welke kennis zij nog missen.

Meer weten?

Aandacht voor taal in zaakvak- en beroepsonderwijs | Onderwijskennis

Kennismakelaar: Elly Koutamanis 

Referentie: Kennisrotonde. (2026). Op welke manieren kun je als vakdocent hiaten in de woordenschat achterhalen die de kennisontwikkeling van vo-leerlingen belemmeren? (KR. 2908)