Beïnvloedt gescheiden onderwijs genderstereotypen bij leerlingen in de midden- en bovenbouw van het primair onderwijs?
Gescheiden onderwijs voor jongens en meisjes heeft geen duidelijke invloed op genderstereotyperingen bij leerlingen ten opzichte van gemengd onderwijs. Voorstanders die denken dat gescheiden onderwijs genderstereotypen kan doorbreken én tegenstanders die juist vrezen dat het stereotypen versterkt, krijgen allebei geen steun uit onderzoek. Wel zijn er subtiele leeftijdsgebonden verschillen in leerprestaties tussen beide onderwijsvormen.
Bij gescheiden onderwijs krijgen jongens en meisjes apart van elkaar les, vaak in aparte klassen of zelfs in aparte scholen
Pahlke, E., Hyde, J. S., & Allison, C. M. (2014). The effects of single-sex compared with coeducational schooling on students’ performance and attitudes: A meta-analysis. Psychological Bulletin, 140(4), 1042–1072. https://doi.org/10.1037/a0035740 Het doel kan zijn om rekening te houden met veronderstelde verschillen in leerstijl, om sociale en emotionele factoren te beïnvloeden of om tegemoet te komen aan culturele en religieuze overwegingen.
Door seksesegregatie in het onderwijs brengen jongens en meisjes minder tijd met elkaar door dan wanneer ze samen in de klas zitten. Wat doet dit met hun beeldvorming over en weer? Gaat seksesegregatie in het onderwijs stereotiepe beelden over vrouwen/vrouwelijkheid en mannen/mannelijkheid tegen of versterkt het deze juist? Dergelijke stereotiepe beelden heten ook wel genderstereotypen
Onderwijsraad. (2020). Een verkenning van sekseverschillen in het onderwijs.
Geen bewijs voor voordelen van gescheiden onderwijs
Gescheiden onderwijs maakt wat betreft genderstereotypen geen structureel verschil vergeleken met gemengd onderwijs. Dat geldt zowel in een enkele klas als bij een hele school, en zowel voor de onderbouw als middenbouw van het primair onderwijs. Dit blijkt uit een grootschalige meta-analyse van Pahlke en collega’s
Pahlke, E., Hyde, J. S., & Allison, C. M. (2014). The effects of single-sex compared with coeducational schooling on students’ performance and attitudes: A meta-analysis. Psychological Bulletin, 140(4), 1042–1072. https://doi.org/10.1037/a0035740 van studies in 21 landen, waaronder een groot aantal Westerse landen die vergelijkbaar zijn met Nederland. In de studies met de sterkste designs bleken er geen voordelen van gescheiden onderwijs te zijn.
Voorstanders en tegenstanders van gescheiden onderwijs
Toch bestaan er verschillende veronderstellingen over de voors en tegens van gescheiden onderwijs. Voorstanders van gescheiden onderwijs stellen dat het soms kan helpen om genderstereotypen te doorbreken, bijvoorbeeld omdat jongens in gescheiden onderwijs meer interesse tonen in kunst en talen
Norfleet James, A., & Richards, H. C. (2003). Escaping stereotypes: Educational attitudes of male alumni of single-sex and coed schools. Psychology of Men & Masculinity, 4(2), 136–148. https://doi.org/10.1037/1524-9220.4.2.136 Of dat jongens en meisjes zichzelf een andere rol toekennen wanneer de andere sekse afwezig is. Zo noemt Sax
Sax, L. (2006). Six degrees of separation: What teachers need to know about the emerging science of sex differences. Educational Horizons, 84(3), 190-200. het voorbeeld dat in een single-sex band jongens eerder geneigd zijn om voor een instrument te kiezen dat in een gemengde band als typisch vrouwelijk (zoals een fluit) kan worden gezien. En andersom zijn meisjes eerder geneigd een instrument te kiezen dat als typisch mannelijk (zoals een gitaar) kan worden gezien.
Tegelijkertijd zeggen tegenstanders dat gescheiden onderwijs bedoeld of onbedoeld sekseverschillen benadrukt en dat dit stereotypen juist kan versterken. Bijvoorbeeld doordat kinderen zichzelf en anderen sneller door een genderspecifieke bril zien en bijpassende ideeën ontwikkelen, zoals dat alleen meisjes met poppen mogen spelen
Hilliard, L. J., & Liben, L. S. (2010). Differing levels of gender salience in preschool classrooms: Effects on children's gender attitudes and intergroup bias. Child Development, 81(6), 1787-98. https://doi.org/10.1111/j.1467-8624.2010.01510.x. PMID: 21077864. Ook kan gescheiden onderwijs de sociale interactie beperken. En als kinderen minder vaak in contact komen met het andere geslacht, kunnen sociale barrières worden versterkt in plaats van doorbroken
Hilliard, L. J., & Liben, L. S. (2010). Differing levels of gender salience in preschool classrooms: Effects on children's gender attitudes and intergroup bias. Child Development, 81(6), 1787-98. https://doi.org/10.1111/j.1467-8624.2010.01510.x. PMID: 21077864.
Twee theorieën bieden een verklaring hiervoor. Volgens de Developmental Intergroup Theory kan jongens en meisjes apart houden ervoor zorgen dat gender psychologisch gezien opvallender wordt. Hiervan wordt verwacht dat dit stereotypen juist versterkt
Pahlke, E., Hyde, J. S., & Allison, C. M. (2014). The effects of single-sex compared with coeducational schooling on students’ performance and attitudes: A meta-analysis. Psychological Bulletin, 140(4), 1042–1072. https://doi.org/10.1037/a0035740 Volgens de contacttheorie kunnen vooroordelen, zoals het geval is bij denken in stereotypen, sterker afnemen naarmate het contact tussen verschillende groepen dieper en langduriger is
Van de Maat, J. W. (2016). Overbruggen van vooroordelen door kennismaking: Onder welke omstandigheden werkt het? Kennisplatform Integratie & Samenleving / Movisie.
Subtiele leeftijdseffecten op academische prestaties in wiskunde
Bij gescheiden onderwijs zijn wel subtiele leeftijdseffecten gevonden op academische prestaties in wiskunde. Dit geldt voor zowel meisjes als jongens, maar op verschillende manieren. Bij meisjes werd in de middenbouw een voordeel gevonden bij gescheiden onderwijs, en in de onderbouw en bovenbouw nauwelijks. Bij jongens was er in de onderbouw een klein voordeel bij gescheiden onderwijs en in de middenbouw juist een klein voordeel bij gemengd onderwijs. In de bovenbouw was het verschil verwaarloosbaar. Ook bleek dat bij jongens de manier waarop gescheiden onderwijs werd aangeboden invloed had: als dit op schoolniveau gebeurde, was er een klein voordeel te zien in hun wiskundeprestaties. Bij meisjes werd dat verschil niet gevonden
Pahlke, E., Hyde, J. S., & Allison, C. M. (2014). The effects of single-sex compared with coeducational schooling on students’ performance and attitudes: A meta-analysis. Psychological Bulletin, 140(4), 1042–1072. https://doi.org/10.1037/a0035740
Kritiek op strikte tweedeling
Tot slot is er kritiek op de strikte tweedeling die seksesegregatie veronderstelt. Zo beargumenteren Byrne en Carthy
Byrne, D., & Carthy, A. (2020). An argument against sex segregation in post-primary schools: Examining wellbeing perspectives. Psychology & Sexuality, https://doi.org 10.1080/19419899.2020.1861072. dat seksesegregatie voorbijgaat aan het feit dat bijvoorbeeld jongens een meer ‘vrouwelijke’ genderidentiteit kunnen uitdrukken die niet past binnen de strikte tweedeling. Andersom kan voor meisjes met een meer ‘mannelijke’ genderidentiteit hetzelfde gelden. Het onderscheid tussen jongens en meisjes dat de basis vormt voor gescheiden onderwijs, doet daarom geen recht aan de diversiteit in onze samenleving
Onderwijsraad. (2020). Een verkenning van sekseverschillen in het onderwijs.
Kennismakelaar: Rebecca Wald Geraadpleegde expert:Saadia Bouzelmad (inhoudsdeskundige diversiteit en inclusie)
Referentie: Kennisrotonde. (2025). Beïnvloedt gescheiden onderwijs genderstereotypen bij leerlingen in de midden- en bovenbouw van het primair onderwijs? (KR. 2718)
Geraadpleegde bronnen
Pahlke, E., Hyde, J. S., & Allison, C. M. (2014). The effects of single-sex compared with coeducational schooling on students’ performance and attitudes: A meta-analysis. Psychological Bulletin, 140(4), 1042–1072. https://doi.org/10.1037/a0035740
Onderwijsraad. (2020). Een verkenning van sekseverschillen in het onderwijs.
Pahlke, E., Hyde, J. S., & Allison, C. M. (2014). The effects of single-sex compared with coeducational schooling on students’ performance and attitudes: A meta-analysis. Psychological Bulletin, 140(4), 1042–1072. https://doi.org/10.1037/a0035740
Norfleet James, A., & Richards, H. C. (2003). Escaping stereotypes: Educational attitudes of male alumni of single-sex and coed schools. Psychology of Men & Masculinity, 4(2), 136–148. https://doi.org/10.1037/1524-9220.4.2.136
Sax, L. (2006). Six degrees of separation: What teachers need to know about the emerging science of sex differences. Educational Horizons, 84(3), 190-200.
Hilliard, L. J., & Liben, L. S. (2010). Differing levels of gender salience in preschool classrooms: Effects on children's gender attitudes and intergroup bias. Child Development, 81(6), 1787-98. https://doi.org/10.1111/j.1467-8624.2010.01510.x. PMID: 21077864.
Hilliard, L. J., & Liben, L. S. (2010). Differing levels of gender salience in preschool classrooms: Effects on children's gender attitudes and intergroup bias. Child Development, 81(6), 1787-98. https://doi.org/10.1111/j.1467-8624.2010.01510.x. PMID: 21077864.
Pahlke, E., Hyde, J. S., & Allison, C. M. (2014). The effects of single-sex compared with coeducational schooling on students’ performance and attitudes: A meta-analysis. Psychological Bulletin, 140(4), 1042–1072. https://doi.org/10.1037/a0035740
Van de Maat, J. W. (2016). Overbruggen van vooroordelen door kennismaking: Onder welke omstandigheden werkt het? Kennisplatform Integratie & Samenleving / Movisie.
Pahlke, E., Hyde, J. S., & Allison, C. M. (2014). The effects of single-sex compared with coeducational schooling on students’ performance and attitudes: A meta-analysis. Psychological Bulletin, 140(4), 1042–1072. https://doi.org/10.1037/a0035740
Byrne, D., & Carthy, A. (2020). An argument against sex segregation in post-primary schools: Examining wellbeing perspectives. Psychology & Sexuality, https://doi.org 10.1080/19419899.2020.1861072.
Onderwijsraad. (2020). Een verkenning van sekseverschillen in het onderwijs.
Byrne, D., & Carthy, A. (2020). An argument against sex segregation in post-primary schools: Examining wellbeing perspectives. Psychology & Sexuality, https://doi.org 10.1080/19419899.2020.1861072.
Hilliard, L. J., & Liben, L. S. (2010). Differing levels of gender salience in preschool classrooms: Effects on children's gender attitudes and intergroup bias. Child Development, 81(6), 1787-98. https://doi.org/10.1111/j.1467-8624.2010.01510.x. PMID: 21077864.
Norfleet James, A., & Richards, H. C. (2003). Escaping stereotypes: Educational attitudes of male alumni of single-sex and coed schools. Psychology of Men & Masculinity, 4(2), 136–148. https://doi.org/10.1037/1524-9220.4.2.136
Pahlke, E., Hyde, J. S., & Allison, C. M. (2014). The effects of single-sex compared with coeducational schooling on students’ performance and attitudes: A meta-analysis. Psychological Bulletin, 140(4), 1042–1072. https://doi.org/10.1037/a0035740
Sax, L. (2006). Six degrees of separation: What teachers need to know about the emerging science of sex differences. Educational Horizons, 84(3), 190-200.
Specifiek naar de preventie en aanpak van meidenvenijn is geen onderzoek gedaan. Leerkrachten kunnen meidenvenijn wel inzichtelijk maken met monitors voor sociale veiligheid op school. Om het te voorkomen en aan te pakken, kunnen zij programma’s inzetten met bewezen effectieve elementen tegen pesten in het algemeen.
Meisjes die meisjesonderwijs volgen denken positiever over bèta/techniekvakken en presteren vaak beter op deze vakken. Dit heeft echter te maken met de kenmerken van de meisjes zelf. Het effect van meisjesonderwijs in vergelijking met gemengd onderwijs is verwaarloosbaar. Of meisjesklassen helpen om meer meisjes in techniekonderwijs te laten instromen is nauwelijks onderzocht. Naar het verminderen van uitval van meisjes in techniekopleidingen is geen onderzoek beschikbaar: de groep meisjes is te klein is om langere tijd te volgen.
Kinderen profiteren van bewegend leren omdat het een positieve invloed heeft op voor leren belangrijke hersenactiviteiten en daardoor op de leerprestaties. Bewegend leren met daartoe ontwikkelde programma’s als Fit en Vaardig leidt - ook op langere termijn - tot leerwinst bij zowel rekenen als taal. Er is nog maar weinig onderzocht of bewegend leren tot verschillende opbrengsten bij jongens en meisjes leidt. De publicaties die wel sekseverschillen noemen, geven aan dat meisjes meer profiteren, zonder dat te verklaren. Bij Playing for Success, een programma met buitenschoolse sportactiviteiten, wordt in een enkel geval indirect verwezen naar sekseverschillen. Teruggetrokken kinderen of kinderen met internaliserende gedragsproblemen profiteren het meest van die activiteiten. Uit onderzoek is bekend dat meisjes vaker internaliserende gedragsproblemen hebben dan jongens.
Meisjes zijn in het onderwijs meer risicomijdend en hebben meer moeite met het maken van fouten dan jongens. Als meisjes denken dat een opdracht te moeilijk voor hen is, zijn ze eerder dan jongens geneigd om op te geven. Dit geldt het sterkst voor meisjes met een hoog IQ. Het besef van eigen talent en begaafdheid helpt meisjes niet om hun faalangst te overwinnen, integendeel. Anderzijds werken meisjes, meer dan jongens, planmatig en gedisciplineerd aan hun schoolwerk. Als ze een positieve terugkoppeling krijgen op deze inzet, raken ze minder snel ontmoedigd door tegenslagen. Opvoeders en leraren kunnen meisjes helpen door ze te prijzen voor hun inzet, niet voor hun talenten.