Wat zijn de effecten van studielast in het voortgezet onderwijs op het welzijn en de leerresultaten van leerlingen?

Voor de bovenbouw van havo en vwo geldt een normatieve studielast van 1600 uur per jaar (Wet op het Voortgezet Onderwijs 2020, art. 2.20, lid 2). Deze studielast (Wet op het Voortgezet Onderwijs 2020, art. 2.38, lid 1 en 2).
 “omvat alle activiteiten die voor een leerling nodig zijn om zich in dit vak te bekwamen, dus lessen, huiswerk, practica, excursies, praktische opdrachten, het lezen van literatuur etc." (SLO, 2019). SLO. (2019). Studielasttabellen. https://www.slo.nl/handreikingen/havo-vwo/handreiking-se-scheihv/algemene-informatie/studielasttabellen/ geraadpleegd op 14 april 2025.
 In deze 1600 uur zouden docenten en leerlingen het onderwijs en alles wat daarvoor moet gebeuren voor alle vakken moeten realiseren. 

Dit lukt lang niet altijd en gaat niet zonder slag of stoot, blijkt uit verschillende signalen. Zo ervaart een substantieel deel van de Nederlandse vo-leerlingen (nogal) veel werkdruk door school. Het gaat in 2021 om bijna de helft, waarbij meisjes meer werkdruk ervaren dan jongens. En havo/vwo-leerlingen meer dan vmbo-leerlingen. In de afgelopen twee decennia is het aantal leerlingen dat werkdruk door school ervaart, sterk gegroeid (Boer e.a., 2021). Boer, M., Van Dorsselaer, S., De Looze, M., De Roos, S., Brons, H., Van den Eijnden, R., Monshouwer, K., Huijnk, W., Ter Bogt, T., Vollebergh, W., & Stevens, G. (2021). [HBSC 2021, Gezondheid en welzijn]
 

Ook docenten signaleren een te grote studielast. Zo geeft een substantieel deel van de havo/vwo-docenten in exacte vakken aan dat ze de examenprogramma’s niet adequaat kunnen behandelen in de daarvoor beschikbare tijd. Voor het centraal examenprogramma gaat dat om zeker twee derde van de docenten, voor het schoolexamenprogramma rond de 40 procent (Pieters e.a., 2020).  Pieters, M., De Kleijn, E. & Schalk H. (2020). Overladenheid in de bètavakken, SLO.

De huidige herziening van het curriculum in het primair onderwijs en de onderbouw in het voortgezet onderwijs is mede ingegeven door signalen dat het curriculum te veel omvat en vraagt (Bosker e.a., 2024). Bosker, R., Kuiper, R., Nieveen, N., Raijmakers, M., Savelsbergh, E., Van Schoonhoven, R., & Van Tartwijk, J. (2024). Kerndoelen in ontwikkeling. Reflecties bij de leergebieden Nederlands en Rekenen & wiskunde. Tussenadvies 5A, Curriculumcommissie.
 Overigens signaleren onderzoekers ook in andere landen een te hoge feitelijke studielast en overladenheid van het curriculum (OECD, 2020). OECD. (2020). Curriculum Overload: A Way Forward, OECD Publishing.

Effecten van studielast of druk door school

Er is weinig bekend uit onderzoek over de effecten van de (ervaren) studielast of werkdruk door school op het welbevinden en de schoolprestaties van vo-leerlingen. Hoewel er veel studies zijn naar het verband tussen ervaren werkdruk door school en mentale gezondheid, keken onderzoekers nauwelijks naar de oorzakelijke relatie daartussen. 

Een recente overzichtsstudie (52 studies) laat zien dat de meeste studies een negatief verband vinden tussen werkdruk door school en mentale gezondheid van jongeren. Meer ervaren druk gaat samen met gevoelens van depressie en angst, en zelfmoordgedachten (Steare e.a., 2023). Steare, T., Gutiérrez Munoz, C., Sullivan, A., & Lewis, G. (2023). The association between academic pressure and adolescent mental health problems: A systematic review, Journal of Affective Disorders, 339, p. 302-317.
 Het gaat daarbij om grootschalig onderzoek uitgevoerd in verschillende landen, dus we kunnen ervan uitgaan dat het hier om een robuust verband gaat. Specifiek voor de Nederlandse situatie is alleen een scriptie-onderzoek beschikbaar, dat een soortgelijk verband aantoont (Ten Lande, 2020).  Ten Lande, L. (2020). School-Related Pressure in Adolescents and its Relationship with Stress: The Moderating Role of Resilience and Optimism, masterthesis Universiteit Utrecht, Jeugdstudies.

Het blijft in de meeste studies onduidelijk of een slechte mentale gezondheid leidt tot meer ervaren druk door school, of andersom: dat druk de mentale gezondheid schaadt. Een uitzondering daarop is een Duits onderzoek dat depressieve symptomen vond bij jongens, pas enkele jaren na de ervaren druk door school (Kaman e.a., 2021). Kaman, A., Otto, C., Klasen, F., Westenhöfer, J., Reiss, F., Hölling, H., & Ravens-Sieberer, U. (2021).

Risk and resource factors for depressive symptoms during adolescence and emerging adulthood – A 5-year follow-up using population-based data of the BELLA study, Journal of Affective Disorders, 280,  p. 258-266.
 Daaruit blijkt dat ervaren druk door school voor jongens naast andere voorspellers zoals een negatieve relatie met de moeder of problemen met vrienden, bijdraagt aan depressieve symptomen vijf jaar later. Voor meisjes was dit effect er niet. Op grond hiervan is het aannemelijk dat problemen met mentale gezondheid bij jongens mede het gevolg zijn van ervaren druk door school. 

Het effect van studielast of druk door school op schoolprestaties is nog niet onderzocht.

kennismakelaar: Sjerp van der Ploeg