Wat is het effect van een combinatieklas op de leerprestaties van leerlingen en op de ervaringen van leerkrachten?

Dit antwoord is geschreven voor 2020. Benieuwd naar de nieuwste inzichten? Stel de vraag opnieuw via Stel je vraag. 

Combinatieklassen in het basisonderwijs komen op veel scholen voor. Het zijn klassen waarin leerlingen van twee of meer jaargroepen gezamenlijk onderwijs krijgen. Klassen waarin leerlingen uit een jaargroep les krijgen, worden homogene klassen of jaargroep-klassen genoemd.

Kwaliteit van het onderwijs in combinatieklassen

In de jaren tachtig en negentig van de vorige eeuw is er veel onderzoek gedaan naar mogelijke negatieve effecten van combinatieklassen. Dat bleek erg mee te vallen. Combinatie- en jaargroep-klassen verschilden niet van elkaar wat betreft kwaliteit van instructie en leerprestaties voor lezen, taal en rekenen. Wel vonden leerkrachten van combinatieklassen hun werk zwaarder. Ze moeten meer klassenmanagement inzetten en ze voelen zich geïsoleerder. Over de condities die van invloed zijn op de effectiviteit van combinatiegroepen valt weinig te zeggen. Dat geldt eveneens voor de invloed van klassengrootte en de leeftijd van de leerlingen op de effectiviteit van de combinatieklas.

Na duizenden lessen in het basisonderwijs te hebben geobserveerd komt de Inspectie van het Onderwijs tot andere conclusies. De kwaliteit van de lessen in combinatiegroepen is vaker onvoldoende dan in homogene groepen. Vooral duidelijke uitleg, taakgerichte werksfeer en actieve betrokkenheid van leerlingen blijven achter. Ook de instructie en de verwerkingsstof krijgen vaker een onvoldoende. De Inspectie constateert dat lesgeven in combinatiegroepen een bovengemiddeld beroep doet op de didactische vaardigheden van leerkrachten. Niet alle leerkrachten weten hun lessen zo te organiseren dat de afstemming net zo goed is als in jaargroep-klassen. Dit is belangrijk, omdat de kwaliteit van het lesgeven een grote invloed heeft op de leerprestaties van leerlingen.

Effectieve instructie

Leerlingen in combinatieklassen verwerken de leerstof vaak langdurig, zonder directe hulp en supervisie van de leerkracht. De daaraan voorafgaande instructie moet dus aan hoge eisen voldoen, wil het leerproces succesvol verlopen. Het Staff Development Programme ondersteunt al tientallen jaren leerkrachten bij het lesgeven in een combinatieklas, onder meer met instructiemodellen. Onderdelen van een effectieve instructie volgens deze modellen zijn het regelmatig ophalen van de benodigde voorkennis en het werken met lesdoelen en concrete voorbeelden. Daarnaast voeren leerlingen onder begeleiding korte en duidelijke opdrachten uit, of helpen ze elkaar.

Dit antwoord is tot stand gekomen met dank aan Lieve Heijsters (antwoordspecialist) en Anne Luc van der Vegt (kennismakelaar Kennisrotonde).