Vluchtelingenkinderen in de basisschoolleeftijd gaan vaak eerst naar een gespecialiseerde klas waar ze intensief taalonderwijs krijgen. Na één of twee jaar stromen de kinderen door naar het reguliere basisonderwijs. Om een passende onderwijsplek te vinden, wordt vaak gebruikgemaakt van intelligentietests. Voor vluchtelingenkinderen zijn deze tests echter te talig. Voor hen zijn non-verbale intelligentietests geschikter.
Vluchtelingenervaringen zijn van invloed op cognitief functioneren
Voor vluchtelingenkinderen zijn de scores op intelligentietests mogelijk minder betrouwbaar en valide. Zo hebben trauma’s en een verstoord gezinsleven een negatieve invloed op de cognitieve en sociaal-emotionele ontwikkeling van vluchtelingenkinderen. Die factoren kunnen hun weerslag hebben op de score van intelligentietests. Voorts moeten vluchtelingenkinderen wennen aan de taal en cultuur van een nieuw land.
Trauma’s
Posttraumatische stress-stoornis, depressie en angststoornissen komen bij vluchtelingenkinderen relatief vaak voor. Gevolgen hiervan kunnen van invloed zijn op de onderwijsprestaties en intelligentietestscores. Een persoonlijk identiteitstrauma in de kindertijd heeft bijvoorbeeld effect op het werkgeheugen. En een overlevingstrauma op aandacht, abstract redeneren en verwerkingssnelheid. De omvang van de gevolgen van traumatische ervaringen worden beïnvloed door de leeftijd van het kind, duur van de traumatische ervaringen en aanwezigheid van beschermende factoren.
Verstoord gezinsleven
Vluchtelingenkinderen hebben vaak te maken met een verstoorde gezinsstructuur. Ze krijgen weinig emotionele steun, doordat de ouders worstelen met problemen als armoede en huisvesting. Binnen de groep vluchtelingenkinderen zijn alleenstaande minderjarigen extra kwetsbaar. Deze kinderen ervaren aanzienlijk meer internaliserende problemen, traumatische stressreacties en stressvolle levensgebeurtenissen. Ook blijkt dat het verlatingstrauma van alle soorten trauma’s de grootste impact heeft op de uitkomsten van intelligentietests.
Taal en cultuur
Daarnaast moeten vluchtelingenkinderen een nieuwe taal leren en hun plek vinden in een andere cultuur. Dat kost tijd. De relatie tussen het aantal jaren dat vluchtelingenkinderen verblijven en schoolprestaties is in Nederland niet onderzocht; wel in Italië. Daaruit blijkt dat hoe langer vluchtelingen in Italië verblijven, des te kleiner het prestatieverschil is met kinderen die in Italië zijn geboren. In het primair onderwijs verdwijnt het verschil in prestaties eerder dan in het voortgezet onderwijs.
Het gebruik van non-verbale intelligentietests heeft ook beperkingen
Non-verbale intelligentietests zijn geschikter voor vluchtelingenkinderen dan verbale tests, maar hebben ook zo hun beperkingen. Zo zijn vluchtelingen niet altijd vergelijkbaar met de normeringsgroep. Aangezien de invloed van taal en culturele aspecten kan variëren, is een multi-etnische normering niet zonder meer te vertalen in een geldig gebruik voor ieder individu.
Bovendien zijn ook non-verbale tests vaak cultureel geladen en deels gericht op verbale verwerking. Kinderen die in het Arabisch zijn opgeleid, schrijven van rechts naar links. De ‘westerse’ test gaat ervan uit dat het kind van links naar rechts leest. Verder kunnen de kinderen de instructie verkeerd begrijpen of zijn ze niet bekend met het werken binnen een tijdslimiet.
Aanvullende gegevens bevorderen inzicht situatie
Om beperkingen van (non-verbale) intelligentietests op te vangen, is aanvullende diagnostiek mogelijk. Met behulp van bijvoorbeeld een schoolpsycholoog zijn uitgebreide gegevens over vluchtelingenkinderen te verzamelen. Denk aan observaties en interviews, taalassessments, leervoortgang, verwijzing naar externe instanties en medische controle. Zo ontstaan een beter begrip van vluchtelingenkwesties en meer opties voor samenwerking. Er is echter nog geen bewijs voor het effect van dit soort aanpakken op validiteit van beoordelingsgegevens en baten voor vluchtelingenkinderen.
Meer weten?
Lees het volledige rapport opgesteld als antwoord op deze vraag, inclusief geraadpleegde bronnen.
Dit antwoord is tot stand gekomen met dank aan Lieve Heijsters (antwoordspecialist) en Anne Luc van der Vegt (kennismakelaar Kennisrotonde).
