Dit is de tekst: Dit antwoord is geschreven voor 2020. Benieuwd naar de nieuwste inzichten? Stel de vraag opnieuw via Stel je vraag.
In het kort:
Een belangrijk onderdeel van beginnende geletterdheid is het ontwikkelen van taalbewustzijn. Los van de betekenis van geschreven en gesproken taal, moeten kinderen zich bewust worden van de vormaspecten van taal. Zo leren ze dat verhalen op te delen zijn in zinnen, zinnen in woorden en woorden in klanken. Dit laatste wordt ook wel fonemisch bewustzijn genoemd, het besef dat een woord is opgebouwd uit een reeks klanken, ofwel fonemen. Zo bestaat het woord bal uit drie fonemen: b-a-l.
De vaardigheid om woorden te kunnen opdelen in losse klanken wordt auditieve analyse genoemd. Bij het aan elkaar plakken van deze klanken tot één woord is sprake van auditieve synthese. Auditieve analyse en synthese vormen de kerncomponenten van fonemisch bewustzijn.
Leesvaardigheid
Fonemisch bewustzijn is een belangrijke voorspeller voor latere leesvaardigheid. Kinderen die moeite hebben met het onderscheiden van de klanken in een woord, hebben een grotere kans op problemen met letter-klankkoppelingen en het decoderen van woorden. Over de relatie tussen fonemisch bewustzijn en leesvaardigheid bestaan verschillende visies, uiteenlopend van ‘instructie in fonemisch bewustzijn leidt tot betere leesvaardigheid’ tot ‘ervaring met tekst en leren lezen leidt tot een beter fonemisch bewustzijn’. De relatie tussen fonemisch bewustzijn en leesvaardigheid lijkt dus wederkerig.
Instructie in fonemisch bewustzijn is hoe dan ook belangrijk. Expliciete instructie heeft een groot effect op het fonemisch bewustzijn van jonge kinderen, zowel voor normaal ontwikkelende kinderen als voor kinderen met (een risico op) leesproblemen. Vooral interventies gericht op auditieve analyse en synthese zijn effectief. De interventies hebben zowel een positief effect op fonemisch bewustzijn, als op het lezen van woorden, tekstbegrip en spelling. Verder is aangetoond dat kleuters die expliciete instructie in fonemisch bewustzijn hadden gehad drie jaar later beter waren in het decoderen van woorden dan kinderen die als kleuters geen instructie in fonemisch bewustzijn hadden gekregen. Acht jaar later was er nog steeds een verschil in leesvaardigheid tussen de twee groepen kinderen.
Instructiemethoden waarbij auditieve analyse en synthese wordt gecombineerd met het leggen van letter-klankkoppelingen zijn effectiever dan instructiemethoden waarin auditieve analyse en synthese alleen mondeling wordt geoefend. Wanneer kinderen hun kennis over klanken in woorden direct kunnen toepassen op het lezen en schrijven van woorden, zijn de leereffecten groter. Instructie is vooral effectief in een-op-eensituaties of in kleine groepjes. Er is geen verschil in effectiviteit tussen digitale interventies en instructie door de leerkracht.
Het meest effectief is wanneer instructie wordt gegeven in dagelijkse korte en interactieve sessies van tien tot vijftien minuten. Er zou sprake moeten van een duidelijke opbouw in de lessenreeks en de leerkrachten leggen de leerlingen steeds uit wat ze gaan oefenen. Ook worden lesactiviteiten regelmatig herhaald. Leerkrachten doen er daarnaast goed aan om tijdens de instructiemomenten de vaardigheden veelvuldig voor te doen, de leerlingen (positieve) feedback te geven en de ondersteuning af te stemmen op het niveau van de leerling. Voor zwakke leerlingen kunnen non-verbale hulpmiddelen, zoals plaatjes, behulpzaam zijn. Het belang van een duidelijke en consistente articulatie tijdens de instructie zal vanzelfsprekend zijn.
Meer weten?
- Wentink, H., Verhoeven, L., van Druenen, M. (2008). Protocol Leesproblemen en Dyslexie. Nijmegen: Expertisecentrum Nederlands.
- Werkmap Fonemisch Bewustzijn (zie voor een indruk van de map en voorbeeldpagina’s).
- Schraven, J. (2004). Klankbewust leren lezen: Het stimuleren van fonologische vaardigheden bij kleuters. Praxisbulletin, 7, 8-11.
- Smits, A. & Braams, T. (2006). Dyslectische kinderen leren lezen: Individuele, groepsgewijze en klassikale werkvormen voorde behandeling van leesproblemen. Amsterdam: Uitgeverij Boom.
Dit antwoord is tot stand gekomen met dank aan Elise Swart (antwoordspecialist) en Martine Gijsel (kennismakelaar).
