In een antwoordenboek staan de goede antwoorden op vragen en opdrachten, vaak met uitwerkingen hoe de leerling tot het gegeven antwoord kan komen. Dit is een snelle vorm van feedback, zonder dat het lestijd kost.
Er is geen effectonderzoek bekend naar de inzet van antwoordenboeken in het voortgezet onderwijs. Dus ook niet bij de exacte vakken natuurkunde, wiskunde, scheikunde en biologie.
Leerlingen gebruiken antwoordenboeken niet of niet op de juiste manier
Ervaren vakdocenten geven aan dat leerlingen niet altijd gebruikmaken van een antwoordenboek. Leerlingen gaan er te vaak van uit dat hun antwoord wel goed is, terwijl dat niet zo hoeft te zijn. Hierin schuilt een gemiste kans om van fouten te leren. Het is juist erg leerzaam als leerlingen die sterk vertrouwen op hun eigen antwoord, gecorrigeerd worden. Anders bestaat het risico dat ze onjuiste denkbeelden opbouwen van de lesstof, die lastig te corrigeren zijn.
Sommige leerlingen die het antwoordenboek wél gebruiken en het antwoord niet weten, zoeken het op zonder eerst zelf te proberen de opgave op te lossen. Ook lezen leerlingen herhaald het goede antwoord en proberen dat zo te onthouden. Hierbij is het risico dat ze niet zelf op zoek gaan naar het juiste antwoord, en niet zelf relaties leggen tussen leerstofonderdelen en eigen kennis en ervaringen. Juist deze diepere leerprocessen zijn voor de exacte vakken nodig voor het ontwikkelen van strategische kennis.
Instructie, sturing en steun nodig
Veel leerlingen missen de vereiste kennis, vaardigheden en leervermogens om een antwoordenboek goed te gebruiken en tot diepere leerprocessen te komen. Daarvoor is vaak nog instructie, sturing en steun nodig vanuit het leermateriaal of de leerkracht. De leraar kan dat bijvoorbeeld doen door hardop denken en voordoen.
Uitgewerkte voorbeelden kunnen helpen
De uitgewerkte voorbeelden in antwoordenboeken geven leerlingen gefaseerde uitleg en steun tijdens het leerproces. Dat is vooral effectief als de uitwerkingen onderdeel vormen van de instructie; en dus niet als ze louter aangeven of het antwoord goed of fout is. Wanneer leerlingen onvoldoende expertise hebben, kunnen zij door de stapsgewijze uitleg van de lesstof in het antwoordenboek de leerstof beter gaan begrijpen. Uitgewerkte voorbeelden verbeteren het leerproces, omdat deze de cognitieve belasting van het werkgeheugen van de leerlingen verlagen.
Voor leerlingen die over meer expertise beschikken, werkt het bijvoorbeeld beter om leerlingen zelf het eigen antwoord met het norm-antwoord te laten vergelijken en verklaren. En om bijvoorbeeld bepaalde oplossingsstappen in het antwoordenboek geleidelijk weg te laten. Door deze afnemende instructie moeten leerlingen zelf bepaalde kennis uit hun geheugen ophalen, en verklaringen gaan bedenken voor de weggelaten tussenstappen. Ook bepaalde hints, vragen of specifieke informatie in het antwoordenboek (of van de leraar) kunnen de diepere leerprocessen van leerlingen beter ondersteunen.
Dit antwoord is tot stand gekomen met dank aan Christa Teurlings (kennismakelaar Kennisrotonde). Zij heeft hiertoe Dominique Sluijsmans (lector) en Henk Pol (universitair docent) geconsulteerd.
