Kunnen zwakkere lezers fysieke schoolboeken beter lezen dan digitale middelen?

Voor het tekstbegrip is het beter langere, informatieve teksten te lezen van papier dan van een scherm. Dit geldt in het bijzonder voor zwakkere lezers. De verklaring voor het negatieve effect van een scherm is niet duidelijk. Het lijkt erop dat schermlezers makkelijker afdwalen en hun leesprestatie op scherm overschatten. Als digitale teksten goed ontworpen zijn, met ondersteunende interactieve elementen, kunnen ze wel bijdragen aan het tekstbegrip.

Gepubliceerd:

Digitale middelen

Steeds meer leermiddelen in het onderwijs zijn digitaal. Ook leerboeken worden vaak online aangeboden. Het mbo, waar studenten zelf hun boeken moeten betalen, staat voor een dilemma. Laat de opleiding naast digitale leermiddelen ook nog het fysieke leerboek aanschaffen om te lezen?

Informatieve teksten op papier beter voor tekstbegrip dan van scherm

Voor het tekstbegrip kun je bij het lezen van langere, informatieve teksten beter gebruikmaken van een papieren versie dan van een digitale. Bij lezen van een scherm onthouden lezers minder en hebben ze meer moeite de tekst te doorgronden. Het negatieve schermeffect is vooral bewezen bij lezen van een computer- of telefoonscherm; naar schermeffect bij e-readers en tablets is minder onderzoek verricht.

Er zijn aanwijzingen dat schermlezen meer tijd kost. In dezelfde leestijd is het begrip van de tekst lager bij lezen van een scherm dan bij lezen van papier. Onder tijdsdruk lezen gaat ook minder goed van een scherm.

Zwakkere lezers ondervinden meeste nadeel van schermlezen

Het negatieve beeldschermeffect is sterker bij zwakkere lezers. Dit geldt vooral bij complex gestructureerde en langere teksten. Lezers met een lagere werkgeheugencapaciteit hebben meer moeite om dergelijke teksten te lezen. Andersom geldt dat lezers met een hoge werkgeheugencapaciteit, met voorkennis en een woordenschat passend bij de inhoud minder moeite hebben complexe en ongestructureerde teksten te lezen.

Kwaliteit van het beeldscherm mogelijke verklaring voor slechter lezen

De oorzaak van het negatieve schermeffect is niet helemaal duidelijk. Er zijn verschillende factoren die een rol kunnen spelen, waaronder beeldschermtechnologie. Zo is lezen van een scherm vermoeiender voor de ogen. Zeker in de beginjaren hadden beeldschermen vaak een lage resolutie, slechte achtergrondverlichting en ze flikkerden. De beeldschermtechnologie is echter sterk verbeterd, dus de verwachting is dat dit niet langer bepalend is voor het slechter lezen van een scherm.

Lezers benaderen een digitale tekst anders dan tekst op papier

Andere mogelijke verklaringen voor het negatieve schermeffect liggen bij de lezer. Wellicht zijn lezers gewend geraakt om digitale teksten oppervlakkiger te lezen. Lezers associëren elektronisch lezen meer met scannend lezen dan met diep lezen. Uit een oogbewegingsonderzoek blijkt dat lezers een tekst op scherm op een andere manier doornemen, namelijk meer in één keer erdoorheen. Bij de papieren versie gaan ze vaker terug in de tekst; dit kan duiden op zoekend en kritisch lezen.

Daarnaast zijn er aanwijzingen dat lezers sneller afdwalen bij het lezen van een scherm, zeker onder tijdsdruk. En afdwalen treedt sneller op als teksten inhoudelijk en in structuur complex zijn, vooral bij lezers met een lagere werkgeheugencapaciteit. Verder lijken lezers hun tekstbegrip te overschatten als ze digitaal lezen, waardoor ze nuanceringen missen. Dit gaat vooral op bij jongens en lezers met een zwakkere leesvaardigheid.

Verrijkte digitale teksten kunnen wel tekstbegrip bevorderen

Wanneer verrijkte digitale teksten verbonden worden met tekstbegrip, hebben deze een positief effect op het tekstbegrip. De sterkste effecten doen zich voor bij controlevragen tijdens het lezen, met directe feedback, en bij raadpleging van digitale woordenboeken. Ook instrumenten waarmee leerlingen kunnen samenwerken – bijvoorbeeld aantekeningen delen en teksten bespreken – hebben een positieve invloed.

Uiteraard werken digitale verrijkingen alleen als leerlingen weten hoe ze ze moeten gebruiken. Daarbij is het belangrijk dat digitale verrijkingen het leren echt ondersteunen, en geen afleiding of mentale belasting veroorzaken.

Dit antwoord is tot stand gekomen met dank aan Melissa van Amerongen en Carolien van Rens (kennismakelaars Kennisrotonde).


Ga je het antwoord gebruiken in het onderwijs?
Wat vind je van de leesbaarheid van het antwoord?

Privacyverklaring

Wij gaan zorgvuldig om met persoonsgegevens. Lees hierover meer in onze privacyverklaring.