Zijn klankgebaren effectief om leren lezen op de basisschool te ondersteunen?

Of kinderen die leren lezen in hun eerste taal baat hebben bij klankgebaren, kunnen we niet met zekerheid zeggen. Daar is nog te weinig onderzoek naar gedaan. Wel zijn er uit studies bij tweedetaalleerders aanwijzingen dat klankgebaren kunnen helpen om een taal te leren. Mogelijk komt dit doordat je informatie over het algemeen beter onthoudt als je die op twee manieren aangeboden krijgt, bijvoorbeeld auditief (klank) en visueel (gebaar). Het is wel belangrijk dat de klankgebaren passen bij de klanken. Ook moeten de gebaren niet te complex zijn, vooral niet voor lastige klanken.

Gepubliceerd:

© Prostock-studio/ Shutterstock Klankgebaren

Klankgebaren zijn handgebaren om het leren lezen te ondersteunen. Ze zijn gekoppeld aan klanken (fonemen). Bijvoorbeeld met één hand een ‘o’ vormen voor de o-klank, met beide handen een ‘o’ vormen voor de lange oo-klank of drie vingers opsteken voor de m-klank. Verschillende leesmethodes gebruiken klankgebaren om leren lezen te ondersteunen. 

Klankgebaren zijn bedachte gebaren en verschillen van de natuurlijk ontwikkelde gebaren uit de Nederlandse Gebarentaal. Daar representeert een gebaar namelijk een woord(deel). Ook verschillen klankgebaren van de gebaren van het handalfabet. Daar heeft elke letter uit het alfabet een gebaar, in plaats van elke klank.

Het idee achter klankgebaren is dat deze helpen om de Nederlandse klanken te leren. Kennis van klanken draagt vervolgens sterk bij aan leren lezen, doordat het zo makkelijker wordt om klanken en letters te koppelen  Melby-Lervåg, M., Lyster, S.-A. H., & Hulme, C. (2012). Phonological skills and their role in learning to read: A meta-analytic review. Psychological Bulletin, 138(2), 322-352. doi: 10.1037/a0026744
  Krikhaar, E., & Stoep, J. (2022, maart 28). Fonemisch bewustzijn: Fundament voor het leren lezen. Onderwijskennis.nl.
.

Klankgebaren dragen mogelijk bij aan kennis van klanken 

Het effect van klankgebaren bij leren lezen in de eerste taal is niet onderzocht bij Nederlandse kinderen op de basisschool. Wel zijn er voorzichtige aanwijzingen dat klankgebaren kunnen bijdragen aan de kennis van klanken en daarmee aan leren lezen. Bewijs hiervoor komt echter alleen uit studies waarin kinderen of volwassenen een tweede taal leren. Het valt daarom niet met zekerheid te zeggen of klankgebaren ook helpen bij jonge kinderen die leren lezen in hun eerste taal. 

Een studie met Maleise kinderen die Engels leerden, liet bijvoorbeeld zien dat na instructie met klankgebaren de kinderen bepaalde lastige Engelse klanken beter konden oplezen en uitspreken  Yee, B. C., & Samad, N. A. A. (2019). Use of Hand Gestures through Digital Video to Improve Phonemic Awareness among Year 2 Pupils. Journal of English Education, 4(1), 38-47. doi: 10.31327/jee.v4i1.899
. Maar omdat deze studie geen controlegroep gebruikte met kinderen die  zónder klankgebaren instructie kregen, weten we niet zeker of de klankgebaren het effect veroorzaakten.

Verschillende studies bij volwassen tweedetaalleerders toonden ook effecten van de klankgebaren. Zo was het voor hen makkelijker om een klank in de vreemde taal correct uit te spreken wanneer ze er een handgebaar bij leerden  Hoetjes, M., & Van Maastricht, L. (2020). Using Gesture to Facilitate L2 Phoneme Acquisition: The Importance of Gesture and Phoneme Complexity. Frontiers in Psychology, 11. doi: 10.3389/fpsyg.2020.575032
  Xi, X., Li, P., Baills, F., & Prieto, P. (2020). Hand Gestures Facilitate the Acquisition of Novel Phonemic Contrasts When They Appropriately Mimic Target Phonetic Features. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 63(11), Article 11. doi: 10.1044/2020_JSLHR-20-00084
. Deze studies zijn uitgevoerd bij kinderen en volwassenen die moeilijke klanken leerden in een vreemde taal. Bij leren lezen in de eerste taal zijn kinderen natuurlijk al bekend met de klanken. 

Toch zijn er redenen om aan te nemen dat gebaren ook leren in de eerste taal makkelijker kunnen maken. Volgens de Dual Coding Theory gaat leren gemakkelijker als je nieuwe informatie zowel visueel als gesproken aangeboden krijgt  Paivio, A. (1986). Mental representations: A dual coding approach. Oxford University Press.
. Dit zorgt ervoor dat de informatie ‘dubbel’ wordt opgeslagen, waardoor je deze later gemakkelijker uit het geheugen kunt ophalen. Zo zijn er studies die aantonen dat peuters en kleuters nieuwe woorden beter leren met een bijbehorend gebaar  Weismer, S. E., & Hesketh, L. J. (1993). The Influence of Prosodic and Gestural Cues on Novel Word Acquisition by Children With Specific Language Impairment. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 36(5), 1013-1025. doi: 10.1044/jshr.3605.1013
  Capone, N. C., & McGregor, K. K. (2005). The Effect of Semantic Representation on Toddlers’ Word Retrieval. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 48(6), 1468-1480. doi: 10.1044/1092-4388(2005/102)
  McGregor, K. K. (2008). Gesture supports children’s word learning. International Journal of Speech-Language Pathology, 10(3), 112-117. doi: 10.1080/17549500801905622
. Let wel: het gaat hier dan om gebaren voor een heel woord, en niet om klankgebaren.

Klankgebaren moeten qua vorm passen bij de klank

Uit de studies met volwassenen die een vreemde taal leerden, bleken wel een aantal belangrijke voorwaarden voor klankgebaren. Zo hadden de klankgebaren alleen effect als het gebaar overeenkwam met de uitspraak van de klank. In de studie van Xi et al.  Xi, X., Li, P., Baills, F., & Prieto, P. (2020). Hand Gestures Facilitate the Acquisition of Novel Phonemic Contrasts When They Appropriately Mimic Target Phonetic Features. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 63(11), Article 11. doi: 10.1044/2020_JSLHR-20-00084
 koppelden Catalaanse volwassenen bijvoorbeeld Mandarijnse plofklanken (p/t/k) aan een klankgebaar waarbij ze een gesloten hand snel moesten openen. Dit gebaar bootst een plof of een explosie na. Dit hielp om plofklanken te leren, maar niet om klanken te leren zonder plofgeluid (zoals een tsj-klank).

Klankgebaren moeten niet te complex zijn, vooral niet voor lastige klanken

Ook hangt de effectiviteit van klankgebaren bij het leren van een vreemde taal af van hoe complex de klanken en de klankgebaren zijn. In de studie van Hoetjes en Van Maastricht  Hoetjes, M., & Van Maastricht, L. (2020). Using Gesture to Facilitate L2 Phoneme Acquisition: The Importance of Gesture and Phoneme Complexity. Frontiers in Psychology, 11. doi: 10.3389/fpsyg.2020.575032
 werd de Spaanse u-klank (oe – uno) voor Nederlanders makkelijker om te leren met een klankgebaar: de ‘o’-vorm maken met een hand. Deze klank (oe) is voor Nederlanders makkelijk, omdat deze ook in het Nederlands voorkomt. Maar omdat we deze in het Nederlands anders schrijven dan in het Spaans, helpt het om er een gebaar bij te leren dat doet denken aan de correcte Spaanse uitspraak. 

Bij het leren van de Spaanse th-klank bleek het bijbehorende klankgebaar (de vingers naar voren uitgestoken) te complex en droeg dit niet bij aan het leren. Een simpeler gebaar, namelijk naar de mond wijzen, werkte wel. Dit komt doordat de Spaanse th-klank niet in het Nederlands voorkomt en voor Nederlanders daardoor moeilijker is. Door er een lastig gebaar aan te koppelen wordt het leren niet makkelijker, maar juist moeilijker. 

Referentie: Kennisrotonde. (2025). Is het gebruik van klankgebaren op de basisschool effectief als ondersteuning bij het leren lezen? (KR. 2339)

Kennismakelaars: Merel Wolf en Merel de Wit 

 

Geraadpleegde bronnen

Melby-Lervåg, M., Lyster, S.-A. H., & Hulme, C. (2012). Phonological skills and their role in learning to read: A meta-analytic review. Psychological Bulletin, 138(2), 322-352. doi: 10.1037/a0026744
Krikhaar, E., & Stoep, J. (2022, maart 28). Fonemisch bewustzijn: Fundament voor het leren lezen. Onderwijskennis.nl.
Yee, B. C., & Samad, N. A. A. (2019). Use of Hand Gestures through Digital Video to Improve Phonemic Awareness among Year 2 Pupils. Journal of English Education, 4(1), 38-47. doi: 10.31327/jee.v4i1.899
Hoetjes, M., & Van Maastricht, L. (2020). Using Gesture to Facilitate L2 Phoneme Acquisition: The Importance of Gesture and Phoneme Complexity. Frontiers in Psychology, 11. doi: 10.3389/fpsyg.2020.575032
Xi, X., Li, P., Baills, F., & Prieto, P. (2020). Hand Gestures Facilitate the Acquisition of Novel Phonemic Contrasts When They Appropriately Mimic Target Phonetic Features. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 63(11), Article 11. doi: 10.1044/2020_JSLHR-20-00084
Paivio, A. (1986). Mental representations: A dual coding approach. Oxford University Press.
Weismer, S. E., & Hesketh, L. J. (1993). The Influence of Prosodic and Gestural Cues on Novel Word Acquisition by Children With Specific Language Impairment. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 36(5), 1013-1025. doi: 10.1044/jshr.3605.1013
Capone, N. C., & McGregor, K. K. (2005). The Effect of Semantic Representation on Toddlers’ Word Retrieval. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 48(6), 1468-1480. doi: 10.1044/1092-4388(2005/102)
McGregor, K. K. (2008). Gesture supports children’s word learning. International Journal of Speech-Language Pathology, 10(3), 112-117. doi: 10.1080/17549500801905622
Xi, X., Li, P., Baills, F., & Prieto, P. (2020). Hand Gestures Facilitate the Acquisition of Novel Phonemic Contrasts When They Appropriately Mimic Target Phonetic Features. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 63(11), Article 11. doi: 10.1044/2020_JSLHR-20-00084
Hoetjes, M., & Van Maastricht, L. (2020). Using Gesture to Facilitate L2 Phoneme Acquisition: The Importance of Gesture and Phoneme Complexity. Frontiers in Psychology, 11. doi: 10.3389/fpsyg.2020.575032

Capone, N. C., & McGregor, K. K. (2005). The Effect of Semantic Representation on Toddlers’ Word Retrieval. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 48(6), 1468-1480. doi: 10.1044/1092-4388(2005/102)

Hoetjes, M., & Van Maastricht, L. (2020). Using Gesture to Facilitate L2 Phoneme Acquisition: The Importance of Gesture and Phoneme Complexity. Frontiers in Psychology, 11. doi: 10.3389/fpsyg.2020.575032

Krikhaar, E., & Stoep, J. (2022, maart 28). Fonemisch bewustzijn: Fundament voor het leren lezen. Onderwijskennis.nl. 

McGregor, K. K. (2008). Gesture supports children’s word learning. International Journal of Speech-Language Pathology, 10(3), 112-117. doi: 10.1080/17549500801905622

Melby-Lervåg, M., Lyster, S.-A. H., & Hulme, C. (2012). Phonological skills and their role in learning to read: A meta-analytic review. Psychological Bulletin, 138(2), 322-352. doi: 10.1037/a0026744

Paivio, A. (1986). Mental representations: A dual coding approach. Oxford University Press.

Xi, X., Li, P., Baills, F., & Prieto, P. (2020). Hand Gestures Facilitate the Acquisition of Novel Phonemic Contrasts When They Appropriately Mimic Target Phonetic Features. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 63(11), Article 11. doi: 10.1044/2020_JSLHR-20-00084

Yee, B. C., & Samad, N. A. A. (2019). Use of Hand Gestures through Digital Video to Improve Phonemic Awareness among Year 2 Pupils. Journal of English Education, 4(1), 38-47. doi: 10.31327/jee.v4i1.899

Weismer, S. E., & Hesketh, L. J. (1993). The Influence of Prosodic and Gestural Cues on Novel Word Acquisition by Children With Specific Language Impairment. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 36(5), 1013-1025. doi: 10.1044/jshr.3605.1013


Ga je het antwoord gebruiken in het onderwijs?
Wat vind je van de leesbaarheid van het antwoord?

Privacyverklaring

Wij gaan zorgvuldig om met persoonsgegevens. Lees hierover meer in onze privacyverklaring.

Gerelateerde vragen

    Geactualiseerd: 21 juni 2024.

    Bewegen tijdens cognitieve leeractiviteiten zoals rekenen en spellen heeft geen negatieve effecten op leren. Onder bepaalde voorwaarden kan het zelfs een positief effect hebben. Dat is vooral zo wanneer de beweging en de cognitieve activiteit inhoudelijk bij elkaar passen, bijvoorbeeld wanneer leerlingen in een cirkel staan en de leerkracht uitlegt wat een cirkel is.

    Lees meer

    Verschillende vormen van linguïstisch bewustzijn blijken al op jonge leeftijd voorspellend voor latere leesvaardigheid van kinderen. Tijdig aandacht geven aan het aanleren van letters en oefenen met klankbewustzijn is dan ook erg belangrijk.

    Lees meer