Het Nederlandse onderwijs kent verschillende voorzieningen voor leerlingen die extra ondersteuning nodig hebben. De vraag welke kenmerken van de basisondersteuning voor een lager verwijzingspercentage naar het speciaal basisonderwijs (sbo) zorgen is moeilijk te beantwoorden. Er is namelijk geen uniforme definitie van wat wel en niet onder basisondersteuning valt. Wel weten we dat bepaalde kenmerken van leerkrachten, de klas en de school samenhangen met het verwijzingspercentage.
Positiviteit over inclusief onderwijs geeft minder doorverwijzingen
Naarmate leraren, schoolteams en -directies positiever zijn over inclusief onderwijs, spannen zij zich sterker in om leerlingen te handhaven binnen het regulier onderwijs, zo blijkt uit onderzoek. Daardoor neemt de kans op verwijzing naar het speciaal onderwijs af. De attitude van leraren hangt ook samen met de aard van de ondersteuningsbehoefte van de leerling. Als die complex is, zijn leraren minder positief over het concept van inclusief onderwijs.
Ervaring, kennis en teamcultuur spelen mee
Leerkrachten staan positiever tegenover inclusief onderwijs naarmate zij kennis en vaardigheden hebben ontwikkeld. Als ze weten welke specifieke behoeften een leerling met een bepaalde beperking heeft, zijn ze vaak beter toegerust om de juiste ondersteuning te bieden. Ze begrijpen bijvoorbeeld ook de diverse leerstijlen en ontwikkelingsniveaus beter.
Ervaring heeft ook invloed op verwijsgedrag. Zo blijken leerlingen met een ondersteuningsvraag vaker doorverwezen naar het sbo naarmate het leerkrachtteam op hun school minder ervaren is.
Verder heeft de teamcultuur op school invloed op het vertrouwen van leerkrachten in hun eigen kunnen op dit gebied. Bijvoorbeeld of zij elkaar helpen bij het onderwijs aan leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften. En of er tijd voor teamoverleg en reflectie is. Ook faciliteiten zijn belangrijk: beschikbaar lesmateriaal, ict-voorzieningen of aanpassingen in het klaslokaal bijvoorbeeld.
Leerlingkenmerken van invloed op doorverwijzing
De kans op doorverwijzing is het hoogst voor leerlingen met cognitieve problemen, zoals een verstandelijke beperking. Zij worden aanzienlijk vaker doorverwezen dan kinderen met gedragsproblematiek. Een uitzondering hierop vormen leerlingen met autisme. Hun taal- en rekenprestaties zijn net zo goed als van leerlingen zonder autisme, maar toch worden zij vaker doorverwezen naar het so. Wellicht vinden leraren het moeilijker om leerlingen met autisme op te vangen in hun klas, dan leerlingen met andere gedragsproblematiek.
Kenmerken van de klas en de school
De inschatting of een leerling extra ondersteuning nodig heeft wordt ook beïnvloed door de samenstelling van de klas. Neemt het aantal slecht presterende leerlingen in een klas toe, dan neemt de kans af dat een leerling wordt gezien als een leerling die extra ondersteuning nodig heeft. Als de klas in het algemeen goed presteert, wordt aan een leerling die dat nodig heeft gemakkelijker extra ondersteuning gegeven. De samenstelling van een klas werkt door in het verwijzingspercentage: naarmate er meer leerlingen met ondersteuning in de klas zitten, wordt de kans op verwijzing naar het sbo lager.
Ook op het niveau van de school is een effect te zien. Op scholen met een hoge concentratie achterstandsleerlingen worden leerlingen met lage taalprestaties minder snel doorverwezen dan op scholen met een meer gemengde leerlingpopulatie. Leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften vallen op deze ‘concentratiescholen’ minder op. Wel is het zo dat scholen met relatief veel leerlingen uit achterstandsgroepen een significant hoger verwijzingspercentage laten zien dan scholen met een klein aandeel leerlingen uit achterstandsgroepen.
Schoolgrootte en stedelijkheid
Ook schoolgrootte speelt een rol in verwijzingspercentages. Grotere scholen verwijzen verhoudingsgewijs minder door dan kleinere. Tot slot verwijzen scholen in plaatsen met een landelijk karakter minder door dan scholen in een meer stedelijk gebied. Een verklaring kan zijn dat er in landelijke gebieden minder aanbod is van speciale scholen en ouders dan naar andere oplossingen zoeken.
Dit antwoord is tot stand gekomen met dank aan Dieneke de Ruiter (antwoordspecialist) en IJsbrand Jepma (kennismakelaar Kennisrotonde).