Dit antwoord is geschreven voor 2020. Benieuwd naar de nieuwste inzichten? Stel de vraag opnieuw via Stel je vraag.
Om te kunnen leren van leermateriaal moeten leerlingen kunnen begrijpen wat er van ze gevraagd wordt. ‘Makkelijk’ of ‘leuk’ geschreven teksten zijn echter niet per se makkelijker te lezen voor leerlingen. In plaats van korte zinnen en verhalende teksten worden zinnen met signaalwoorden en teksten die zich expliciet op de leerstof richten, makkelijker begrepen. Passend leesmateriaal voor vmbo-leerlingen voldoet aan de volgende kenmerken:
- expliciete tekststructuur en verbindingswoorden
- doorlopende lay-out van de tekst
- teksten aanbieden waar alleen leerstof in staat en afleidende details (bijvoorbeeld verhalende elementen) achterwege laten
- differentieer qua lay-out, structuur en stijl en niet ‘zomaar’ op basis van onderwijsniveau
- leerlingen blijvend instrueren in vaardigheden en strategieën om teksten te begrijpen
Passend leermateriaal dient effectief en begrijpelijk te zijn, rekening houdend met het taalniveau. Daarnaast zijn effectieve instructiemethoden essentieel. Leerlingen snappen dan beter waar lessen over gaan en participeren meer. Zo neemt hun motivatie toe.
Verwachtingen
Docenten kunnen een verwachtingsrijke omgeving scheppen waarin leerlingen uitgedaagd worden om te presteren. Hoge verwachtingen van docenten hebben een positief effect op het presteren van leerlingen (het zogeheten Pymalion effect), lage verwachtingen hebben een nadelige invloed. Het devies is daarom: focus op voortgang, niet op niveau en ga ervan uit dat leerlingen beter kunnen.
Ook de verwachtingen van leerlingen over hun eigen kunnen spelen een rol. De inschatting van het cijfer dat leerlingen halen op een toets blijkt een prima voorspeller van het resultaat. Leerlingen die lager presteren of zich in de ‘lagere’ schooltypen bevinden, spreken vaak geen hoge verwachtingen uit omdat ze een lage dunk hebben van zichzelf. Een laag zelfbeeld draagt bij aan onderpresteren. Soms is het zelfvertrouwen zo slecht dat niet inspannen en dus falen de voorkeur heeft boven falen na inspanning.
Vakmanschap
Om een gunstig pedagogisch klimaat met positieve verwachtingen in het vmbo te scheppen, is vakmanschap en een specifiek type docent nodig. Vakbekwame vmbo-docenten doen het volgende (1) pedagogisch aansluiten, (2) didactisch aansluiten, (3) beroepsgericht werken, (4) contextgericht werken en ze hebben (5) aandacht voor doorlopende leerlijnen en toekomstperspectief. Dit betekent dat de docent een authentieke relatie met leerlingen heeft en kennis heeft van hun drijfveren en overtuigingen. Vanuit didactisch handelen is het essentieel dat docenten zich bewust zijn van de waarde van contextgericht onderwijs, gericht op toekomstige beroepstaken van leerlingen. Visieontwikkeling van scholen en teams zijn tevens belangrijk. Leerlingen zijn gemotiveerder wanneer scholen en teams op één lijn zitten.
Het vmbo
De motivatie van leerlingen neemt af tijdens de middelbare schoolperiode, vooral bij vmbo-leerlingen. Bijna een kwart van de vmbo-leerlingen is onvoldoende in staat om schoolboekteksten adequaat begrijpend te lezen. In een onderzoek onder vmbo-leerlingen bij de vakken Nederlands en Mens en Maatschappij bleek betrokkenheid bij de les toe te nemen als de lessen aspecten van effectief taalonderwijs vertoonden, wat eveneens gold voor het onderzochte zaakvak. Drie kenmerken van effectief taalonderwijs zijn:
- taalgericht vakonderwijs en vakgericht taalonderwijs: taalonderwijs koppelen aan vakinhoud en aandacht voor taalondersteuning in alle vakken binnen betekenisvolle leersituaties (contextgericht onderwijs)
- interactie: ruime aandacht voor docent-leerling interactie, alsmede leerling-leerling interactie
- (extra aandacht voor) het vergroten van begrip: aandacht voor woordenschat en metacognitieve kennis en strategieën
Meer weten?
Lees het volledige rapport opgesteld als antwoord op deze vraag, inclusief geraadpleegde bronnen.
Twee proefschriften over motivatie in het vmbo, van De Milliano en Prince (met Nederlandstalige samenvattingen).
Dit antwoord is tot stand gekomen met dank aan Sandra Beekhoven (kennismakelaar Kennisrotonde) en Jan Maarse (expert Sardes).
