Dit antwoord is geschreven voor 2020. Benieuwd naar de nieuwste inzichten? Stel de vraag opnieuw via Stel je vraag.
Hoewel er geen empirisch bewijs is voor de relatie tussen leiderschap en resultaten van leerlingen, is er veel aandacht voor dit thema in het mbo. Zie bijvoorbeeld het pleidooi van de Onderwijsraad voor een meer strategische rol voor schoolleiders.
Er is vooralsnog weinig onderzoek gedaan naar leiderschap binnen het mbo. Het is bovendien lastig kennis hierover uit andere sectoren te gebruiken. Leiderschap in het beroepsonderwijs wijkt namelijk op een aantal punten af van leiderschap in het ‘regulier’ onderwijs. Het beroepsonderwijs heeft een sterke relatie met de arbeidsmarkt en met een brede groep belanghebbenden. De schoolleider moet zowel sociale partners, het ministerie als ‘klanten’ (studenten en werkveld) tevreden houden.
Onderwijskwaliteit
Ook vragen andere kenmerken van het mbo om andere competenties van de schoolleider. Die kenmerken zijn een hoog niveau van innovatie en een voortdurend veranderende leerinhoud, de dynamische samenstelling van het personeel en de verantwoordelijkheid voor inclusief onderwijs. In deze context zijn strategisch leiderschap, visie en positionering van het bestuur belangrijk.
Het niveau van onderwijskwaliteit hangt wel samen met het bestuurlijk vermogen van een mbo-instelling, zo wijst een onderzoek van de Onderwijsinspectie uit. Instellingen die goed presteren op organisatie-effectiviteit en kwaliteitszorg (twee dimensies van goed bestuur) leveren kwalitatief goed onderwijs (Inspectie, 2010).
Leiderschap en leerprestaties
Het is moeilijk om de relatie tussen leiderschap en het succes van een organisatie hard te maken. De invloed van een leider is immers moeilijk te onderscheiden van andere organisatorische componenten en context variabelen: wat is oorzaak en wat is gevolg? Daarom pleit Scheerens (2016) ervoor om verschillende niveaus van onderwijseffectiviteit (systeem, school, klas, leerling) in samenhang weer te geven. De samenhang tussen deze niveaus leidt tot verschillende scenario’s voor verbetering van kwaliteit.
Aangenomen wordt dat de impact van de schoolleider vooral indirect verloopt, via factoren in de klas en de school. Het gaat dan met name om de invloed die de schoolleider heeft op de docenten: opvattingen, waarden, motivatie, kennis, vaardigheden en werkcondities. Voor een directe invloed is weinig bewijs.
Effectief leiderschap
Er is een viertal vormen van leiderschapspraktijken die bewezen effectief zijn. Deze praktijken zijn van toepassing op schoolleiders op alle niveaus en in verschillende typen onderwijs. Dit zijn: 1) richting geven (missie en visie), 2) mensen helpen ontwikkelen (stimuleren van medewerkers, voorbeeldgedrag vertonen), 3) de organisatie inrichten (cultuur van samenwerking creëren, adequate organisatiestructuur ontwikkelen) en 4) leidinggeven aan het onderwijsprogramma (voorzien in bekwame docenten, evalueren van resultaten).
Autonomie
Naar aanleiding van een onderzoek naar effectief leiderschap in 22 landen stelt de OECD (2008) dat schoolleiders, om de resultaten van leerlingen te beïnvloeden, zich met 4 terreinen bezig moeten houden: 1) kwaliteit van docenten, 2) strategie bepalen, 3) financiën en HRM en 4) samenwerking met andere scholen. Daarbij hebben ze een zekere mate van autonomie nodig om belangrijke beslissingen zelf te kunnen nemen. En de bevoegdheden van de schoolleider moeten duidelijk zijn. Ook zouden nieuwe vormen van gedeeld leiderschap en verantwoording moeten worden ontwikkeld.
Een studie in Finland wijst uit dat een gedeelde doelstelling gericht op onderwijskwaliteit, waarbij de aandacht uit gaat naar condities en processen om die doelen te bereiken, en niet naar de resultaten an sich, bijdraagt aan de hoge prestaties in het Finse onderwijs.
In een recente publicatie stelt de Onderwijsraad (2018), dat schoolleiders po, vo en mbo in de dagelijkse praktijk meer aandacht nodig hebben voor leiderschap en minder voor managementtaken. Om dit te bereiken zijn een betere positionering van schoolleiders en verdere professionalisering noodzakelijk. De Raad doet drie aanbevelingen: vanuit een gemeenschappelijk – sectoronafhankelijk - beroepsbeeld het schoolleiderschap versterken; leiderschapsontwikkeling stimuleren vanuit een integraal systeem; de strategische rol voor schoolleiders faciliteren.
Meer weten?
Lees het volledige rapport opgesteld als antwoord op deze vraag, inclusief geraadpleegde bronnen.
Dit antwoord is tot stand gekomen met dank aan Femke van Glansbeek – Timmermans (kennismakelaar Kennisrotonde).
