Welke kenmerken van bovenschoolse professionalisering dragen bij aan kennisdeling en kennisbenutting binnen een scholenkoepel?
Kennisdeling (inzichten uitwisselen) en kennisbenutting (nieuwe inzichten toepassen) zijn belangrijke onderdelen van professionalisering. Er zijn aanwijzingen dat een aantal kenmerken bijdraagt aan het delen en benutten van kennis in bovenschoolse professionele netwerken. Zo lijkt het belangrijk dat er een vaste groep is met een veilige, collegiale en open sfeer. Ook lijkt het waardevol als deelnemers het netwerk als relevant ervaren voor hun eigen werkpraktijk en voldoende tijd hebben. Verder zijn er signalen dat het helpt als het netwerk goed georganiseerd is en schoolleiders het ondersteunen.
Gepubliceerd:
Professionalisering in het onderwijs betekent dat leraren of anderen op school zich ontwikkelen in hun vak. Leraren doen dat bijvoorbeeld op pedagogisch en didactisch vlak, school- en teamleiders op leidinggevend en organisatorisch vlak. Professionaliseringsactiviteiten bevatten vaak sociale elementen, om kennisdeling en kennisbenutting te versterken
Desimone, L. M. (2009). Improving impact studies of teachers’ professional development: Toward better conceptualizations and measures. Educational Researcher, 38(3), 181-199.
. Bij kennisdeling wisselen professionals kennis uit over een thema. Die kennis kan impliciete kennis van de professionals zelf zijn, maar ook inzichten uit wetenschappelijke literatuur, vakliteratuur, of praktijkvoorbeelden. Bij kennisbenutting bespreken en interpreteren professionals samen kennisbronnen, relateren ze die aan hun eigen werk, en passen ze nieuwe inzichten toe
Schenke, W., Van Schaik, P., Heemskerk, I., & Boogaard, M. (2019). Beter benutten van kennis uit onderzoek en onderwijspraktijk. Kansrijke aanpakken voor docentgroepen (NKO-projectnummer 405-15-541). Kohnstamm Instituut.
Van Schaik, P. (2020). Utilizing, co-constructing and sharing of knowledge in collaborative teacher learning*.* (PhD-thesis). Universiteit van Amsterdam.
.
Scholen kunnen kennis breder delen in bovenschoolse netwerken
Bij bovenschoolse professionalisering werken professionals van verschillende scholen – bijvoorbeeld van een bestuur of van hetzelfde schooltype – samen aan een bepaald thema. Zoals differentiatie, formatief handelen, meertaligheid of inclusief onderwijs. Ze ontwikkelen zichzelf, hun onderwijs of schoolorganisatie. Soms zijn externen betrokken als deelnemer of begeleider, zoals onderzoekers, lerarenopleiders of onderwijsontwikkelaars. Doordat scholen met elkaar samenwerken, kunnen zij hun kennis breder delen. Leraren leren bijvoorbeeld van elkaars routines en expertise
Prenger, R., Poortman, C. L., & Handelzalts, A. (2019). The effects of networked professional learning communities. Journal of teacher education, 70(5), 441-452. https://doi.org/10.1177/0022487117753574
. Een voorbeeld van bovenschoolse professionalisering is een bovenschoolse professionele leergemeenschap (PLG, zie ook kader). Andere voorbeelden zijn ontwerptrajecten voor onderwijsontwikkeling, of onderzoekswerkplaatsen waar leraren samen met onderzoekers aan vraagstukken uit hun school werken
Van den Bosch, L. J., Groenendijk, T., Herder, A., & Van Slochteren, G. (2024). Ontwerponderzoek als brug tussen theorie en praktijk. Tijdschrift OnderwijsPraktijk Studies, 2. https://doi.org/10.54657/TOPS.14247
Van Veen, K., Zwart, R., Meirink, J., & Verloop, N. (2010). Professionele ontwikkeling van leraren: een reviewstudie naar effectieve kenmerken van professionaliseringsinterventies van leraren*.* ICLON.
Zuiker, I., Schot, W., Oomen, C., De Jong, A., Lockhorst, D., & Klein, T. (2017*).* Succesvolle werkplaatsen: wat is er nodig voor een vruchtbare onderzoekssamenwerking tussen onderwijspraktijk, hogescholen en universiteiten? (NKO-projectnummer: 405-16-628). Universiteit Utrecht/Oberon.
.
Aantal kenmerken lijkt bij te dragen aan kennisdeling en -benutting
Het meeste onderzoek naar professionalisering gaat over afzonderlijke scholen. Veel minder weten we over bovenschools leren in scholengroepen of koepelorganisaties. Ook richten onderzoekers zich nauwelijks op kennisdeling en -benutting als zelfstandige opbrengst van professionalisering. Ze beschouwen kennisdeling en- benutting vooral als elementen die bijdragen aan leren, de competenties van deelnemers, en de kwaliteitscultuur op scholen.
Wel zijn er aanwijzingen dat een aantal kenmerken bijdraagt aan het delen en benutten van kennis binnen professionele netwerken
Schenke, W., Van Schaik, P., Heemskerk, I., & Boogaard, M. (2019). Beter benutten van kennis uit onderzoek en onderwijspraktijk. Kansrijke aanpakken voor docentgroepen (NKO-projectnummer 405-15-541). Kohnstamm Instituut.
Van Schaik, P. (2020). Utilizing, co-constructing and sharing of knowledge in collaborative teacher learning*.* (PhD-thesis). Universiteit van Amsterdam.
. Deze kenmerken zijn gebaseerd op de ervaringen van professionals die deelnamen aan zulke netwerken:
- Een vaste groep met een veilige sfeer, collegialiteit en openheid.
- Professionals binnen het netwerk zien de relevantie van de nieuwe inzichten voor hun eigen werkpraktijk.
- Professionals hebben voldoende tijd om kennis met elkaar te delen en te benutten. Ook hebben ze genoeg tijd om de opgedane inzichten toe te passen in hun eigen werkpraktijk. Jaarplanningen, roosters en taakomschrijvingen maken expliciet tijd vrij voor deze activiteiten.
- Het netwerk is goed georganiseerd, met een goede coördinatie, begeleiding en afspraken, zoals over het aantal bijeenkomsten.
- Er is inbedding en draagvlak voor het netwerk in de betrokken scholen.
- Er is voldoende diversiteit in perspectieven en expertises binnen de groep.
- Schoolleiders ondersteunen het netwerk: zowel het thema ervan als hun eigen personeelsleden. Die ondersteuning is van belang binnen de betrokken scholen en op bovenschools niveau.
In een veilige, collegiale, goed ondersteunde en georganiseerde werkomgeving lijken onderwijsprofessionals kennis dus beter met elkaar te delen en te benutten. Uit een reviewstudie naar samenwerkend leren van vo-docenten blijkt dat zij in zo’n omgeving constructief kritisch zijn naar elkaar en open zijn over hoe ze werken in de klas
De Jong, L., Meirink, J., & Admiraal, W. (2022). School-based collaboration as a learning context for teachers: A systematic review. International Journal of Educational Research, 112. https://doi.org/10.1016/j.ijer.2022.101927
. Bijvoorbeeld via lesobservaties bij elkaar. Ook blikken ze daarop samen terug, oefenen ze met nieuw gedrag, en rapporteren ze daarover.
Aanpakken zoals ontwerpteams en Lesson Study richten zich op zo’n veilige en georganiseerde werkomgeving. Maar zulke aanpakken blijken in de praktijk best moeilijk te realiseren en te verduurzamen
Prenger, R., Poortman, C. L., & Handelzalts, A. (2019). The effects of networked professional learning communities. Journal of teacher education, 70(5), 441-452. https://doi.org/10.1177/0022487117753574
Schipper, T. M. (2019). Teacher professional learning through Lesson Study: an examination of Lesson Study in relation to adaptive teaching competence, teacher self-efficacy, and the school context (PhD Thesis). Rijksuniversiteit Groningen. https://doi.org/10.33612/diss.98636764
Wolthuis, F., Hubers, M. D., De Vries, S., & Van Veen, K. (2020). More than mundane matters: an exploration of how schools organize professional learning teams. International Journal of Leadership in Education, 27(1), 1-20.
. Waarschijnlijk is dit op bovenschools niveau nog lastiger. Samenwerken met andere scholen is complex: het vraagt om tijd en ruimte te organiseren en faciliteren, en om aan onderlinge collegialiteit te bouwen. Dat is ingewikkelder dan binnen één school.
Voor het antwoord op deze vraag gebruikten we onderzoek naar professionaliseringsactiviteiten waarin professionals van verschillende scholen betrokken zijn, niet per se van scholen onder eenzelfde bestuur. Het is aannemelijk dat wat in breder verband geldt, ook geldt binnen een overkoepelend bestuur. Daarnaast gebruikten we onderzoek naar binnenschoolse professionaliseringsactiviteiten. Maar die resultaten gelden niet zomaar voor bovenschools verband.
Geraadpleegde bronnen
Desimone, L. M. (2009). Improving impact studies of teachers’ professional development: Toward better conceptualizations and measures. Educational Researcher, 38(3), 181-199.Schenke, W., Van Schaik, P., Heemskerk, I., & Boogaard, M. (2019). Beter benutten van kennis uit onderzoek en onderwijspraktijk. Kansrijke aanpakken voor docentgroepen (NKO-projectnummer 405-15-541). Kohnstamm Instituut.
Van Schaik, P. (2020). Utilizing, co-constructing and sharing of knowledge in collaborative teacher learning*.* (PhD-thesis). Universiteit van Amsterdam.
Prenger, R., Poortman, C. L., & Handelzalts, A. (2019). The effects of networked professional learning communities. Journal of teacher education, 70(5), 441-452. https://doi.org/10.1177/0022487117753574
Van den Bosch, L. J., Groenendijk, T., Herder, A., & Van Slochteren, G. (2024). Ontwerponderzoek als brug tussen theorie en praktijk. Tijdschrift OnderwijsPraktijk Studies, 2. https://doi.org/10.54657/TOPS.14247
Van Veen, K., Zwart, R., Meirink, J., & Verloop, N. (2010). Professionele ontwikkeling van leraren: een reviewstudie naar effectieve kenmerken van professionaliseringsinterventies van leraren*.* ICLON.
Zuiker, I., Schot, W., Oomen, C., De Jong, A., Lockhorst, D., & Klein, T. (2017*).* Succesvolle werkplaatsen: wat is er nodig voor een vruchtbare onderzoekssamenwerking tussen onderwijspraktijk, hogescholen en universiteiten? (NKO-projectnummer: 405-16-628). Universiteit Utrecht/Oberon.
Schenke, W., Van Schaik, P., Heemskerk, I., & Boogaard, M. (2019). Beter benutten van kennis uit onderzoek en onderwijspraktijk. Kansrijke aanpakken voor docentgroepen (NKO-projectnummer 405-15-541). Kohnstamm Instituut.
Van Schaik, P. (2020). Utilizing, co-constructing and sharing of knowledge in collaborative teacher learning*.* (PhD-thesis). Universiteit van Amsterdam.
De Jong, L., Meirink, J., & Admiraal, W. (2022). School-based collaboration as a learning context for teachers: A systematic review. International Journal of Educational Research, 112. https://doi.org/10.1016/j.ijer.2022.101927
Prenger, R., Poortman, C. L., & Handelzalts, A. (2019). The effects of networked professional learning communities. Journal of teacher education, 70(5), 441-452. https://doi.org/10.1177/0022487117753574
Schipper, T. M. (2019). Teacher professional learning through Lesson Study: an examination of Lesson Study in relation to adaptive teaching competence, teacher self-efficacy, and the school context (PhD Thesis). Rijksuniversiteit Groningen. https://doi.org/10.33612/diss.98636764
Wolthuis, F., Hubers, M. D., De Vries, S., & Van Veen, K. (2020). More than mundane matters: an exploration of how schools organize professional learning teams. International Journal of Leadership in Education, 27(1), 1-20.
Professionele leergemeenschap
In een Professionele leergemeenschap (PLG) werken professionals aan gemeenschappelijke en gedeelde leer- of werkuitkomsten, waar zijzelf en hun schoolleiders achter staan. Ze werken gestructureerd, intensief en onderzoekend samen aan gerichte doelen binnen een langetermijnplanning. Ze kennen elkaars werk. Door de impliciete kennis van de professionals expliciet maken is een vorm van kennisdeling en draagt bij aan het gezamenlijke leerproces. Een PLG is een veelgebruikte vorm van professionalisering.
Meer weten?
- Oolbekkink-Marchand, H. & Opstoel, K. (2025). Professionalisering van leraren in de onderwijspraktijk (1e update). Onderwijskennis.nl (NKO).
- Suhre, C., & Struyf, E. (2024). Inleiding op het themanummer over Lesson Study. Pedagogische Studiën, 101(3), 177-183. https://doi.org/10.59302/mqxdas72
Overzichtsartikel op Onderwijskennis.nl:
Kennismakelaars: Niek van den Berg en Sietse Brands
Referentie: Kennisrotonde. (2025). Wat zijn condities en werkzame elementen van bovenschoolse professionaliseringsactiviteiten die bijdragen aan kennisdeling en kennisbenutting binnen een scholenkoepel? (KR. 2676)
De Jong, L., Meirink, J., & Admiraal, W. (2022). School-based collaboration as a learning context for teachers: A systematic review. International Journal of Educational Research, 112. https://doi.org/10.1016/j.ijer.2022.101927
Desimone, L. M. (2009). Improving impact studies of teachers’ professional development: Toward better conceptualizations and measures. Educational Researcher, 38(3), 181-199.
Kennisrotonde. (2022). Wat zijn randvoorwaarden voor kennisdeling en kennisbenutting tussen professionele leergemeenschappen? (KR.1398).
Prenger, R., Poortman, C. L., & Handelzalts, A. (2019). The effects of networked professional learning communities. Journal of teacher education, 70(5), 441-452. https://doi.org/10.1177/0022487117753574
Schenke, W., Van Schaik, P., Heemskerk, I., & Boogaard, M. (2019). Beter benutten van kennis uit onderzoek en onderwijspraktijk. Kansrijke aanpakken voor docentgroepen (NKO-projectnummer 405-15-541). Kohnstamm Instituut.
Schipper, T. M. (2019). Teacher professional learning through Lesson Study: an examination of Lesson Study in relation to adaptive teaching competence, teacher self-efficacy, and the school context (PhD Thesis). Rijksuniversiteit Groningen. https://doi.org/10.33612/diss.98636764
Sligte, H. W., Admiraal, W. F., Schenke, W., Emmelot, Y. E., & De Jong, L. A. H. (2018). De school als PLG. Ontwikkeling van scholen voor voortgezet onderwijs als professionele leergemeenschappen (NKO-projectnummer405-14-700). Kohnstamm Instituut.
Van den Boom-Muilenburg, S. N., De Vries, S., Van Veen, K., Poortman, C. L., & Schildkamp, K. (2021). Understanding sustainable professional learning communities by considering school leaders’ interpretations and educational beliefs. International Journal of Leadership in Education, 27(4), 934-961. https://doi.org/10.1080/13603124.2021.1937705
Van den Bosch, L. J., Groenendijk, T., Herder, A., & Van Slochteren, G. (2024). Ontwerponderzoek als brug tussen theorie en praktijk. Tijdschrift OnderwijsPraktijk Studies, 2. https://doi.org/10.54657/TOPS.14247
Van Schaik, P. (2020). Utilizing, co-constructing and sharing of knowledge in collaborative teacher learning. (PhD-thesis). Universiteit van Amsterdam.
Van Schaik, P., Volman, M., Admiraal, W., & Schenke, W. (2019). Approaches to co-construction of knowledge in teacher learning groups. Teaching and Teacher Education, 84, 30-43. https://doi.org/10.1016/j.tate.2019.04.019
Van Veen, K., Zwart, R., Meirink, J., & Verloop, N. (2010). Professionele ontwikkeling van leraren: een reviewstudie naar effectieve kenmerken van professionaliseringsinterventies van leraren. ICLON.
Wolthuis, F., Hubers, M. D., De Vries, S., & Van Veen, K. (2020). More than mundane matters: an exploration of how schools organize professional learning teams. International Journal of Leadership in Education, 27(1), 1-20.
Zuiker, I., Schot, W., Oomen, C., De Jong, A., Lockhorst, D., & Klein, T. (2017). Succesvolle werkplaatsen: wat is er nodig voor een vruchtbare onderzoekssamenwerking tussen onderwijspraktijk, hogescholen en universiteiten? (NKO-projectnummer: 405-16-628). Universiteit Utrecht/Oberon.
