Welke ontwerpkenmerken van immersive virtual reality hebben impact op het trainen van beroepsvaardigheden?

Studenten oefenen beroepsvaardigheden bij voorkeur in een omgeving die aansluit bij de toekomstige beroepspraktijk, waarin ze samen met anderen kunnen leren en waarin ruimte is voor feedback en reflectie (Concannon et al., 2019; Concannon, B. J., Esmail, S., & Roduta Roberts, M. (2019). Head-mounted display virtual reality in post-secondary education and skill training. Frontiers in Education, 4. https://doi.org/10.3389/feduc.2019.00080
 Lowell & Tagare, 2023) Lowell, V. L., & Tagare, D. (2023). Authentic learning and fidelity in virtual reality learning experiences for self-efficacy and transfer. Computers & Education: X Reality, 2, 100017. https://doi.org/10.1016/j.cexr.2023.100017
. Virtual reality (VR) biedt mogelijkheden om zulke leeromgevingen te creëren door beroepssituaties realistisch na te bootsen. Dit kan helpen om kennis en vaardigheden te verwerven. Ook kan VR helpen om motivatie en vertrouwen in eigen kunnen te vergroten (Bödding et al., 2025) Bödding, R., Schriek, S. A., & Maier, G. W. (2025). A systematic review and meta-analysis of mixed reality in vocational education and training: Examining behavioral, cognitive, and affective training outcomes and possible moderators. Virtual Reality, 29(1), 44. https://doi.org/10.1007/s10055-025-01118-z
.

Onderwijsinstellingen kunnen tegenwoordig steeds vaker zelf virtuele leeromgevingen ontwerpen. Zij bepalen dan hoe de omgeving eruitziet, welke objecten aanwezig zijn, welke handelingen studenten kunnen uitvoeren en welke scenario’s ze kunnen oefenen. In zogenoemde multiplayer-omgevingen kunnen studenten oefenen, samenwerken en rollenspellen uitvoeren.

VR werkt door ‘onderdompeling’ 

Een belangrijk kenmerk van immersive VR is dat studenten kunnen opgaan in de virtuele omgeving (Cadet & Chainay, 2020) Cadet, L. B., & Chainay, H. (2020). Memory of virtual experiences: Role of immersion, emotion and sense of presence. International Journal of Human-Computer Studies, 144, 102506. https://doi.org/10.1016/j.ijhcs.2020.102506
. Hierdoor gaan ze zich gedragen zoals ze dat ook in een vergelijkbare situatie in de beroepspraktijk zouden doen. Dit gevoel van daadwerkelijk aanwezig zijn in de virtuele omgeving wordt presence genoemd (Murphy & Skarbez, 2020) Murphy, D., & Skarbez, R. (2020). What do we mean when we say “Presence”? PRESENCE: Virtual and Augmented Reality, 29, 171-190. https://doi.org/10.1162/pres_a_00360
.

Presence ontstaat door een combinatie van fysieke en psychologische onderdompeling (immersion). Fysieke onderdompeling verwijst naar de technologie die de zintuigen afschermt van de fysieke omgeving, zoals een VR-bril en hoofdtelefoon (Slater & Wilbur, 1997) Slater, M., & Wilbur, S. (1997). A framework for immersive virtual environments (FIVE): Speculations on the role of presence in virtual environments. Presence: Teleoperators and Virtual Environments, 6(6), 603-616. https://doi.org/10.1162/pres.1997.6.6.603
. Psychologische onderdompeling verwijst naar de mate waarin studenten opgaan in de ervaring en hun aandacht richten op wat zich in de virtuele omgeving afspeelt (Witmer & Singer, 1998) Witmer, B. G., & Singer, M. J. (1998). Measuring presence in virtual environments: A presence questionnaire. Presence: Teleoperators and Virtual Environments, 7(3), 225-240. https://doi.org/10.1162/105474698565686
. Verschillende ontwerpkenmerken kunnen deze onderdompeling versterken of juist verminderen (Conrad et al., 2024; Conrad, M., Kablitz, D., & Schumann, S. (2024). Learning effectiveness of immersive virtual reality in education and training: A systematic review of findings. Computers & Education: X Reality, 4, 100053. https://doi.org/10.1016/j.cexr.2024.100053
 Jung & Lindeman, 2021) Jung, S., & Lindeman, R. W. (2021). Perspective: Does realism improve presence in VR? Suggesting a model and metric for VR experience evaluation. Frontiers in Virtual Reality, 2. https://doi.org/10.3389/frvir.2021.693327
.

Ontwerpkenmerk 1: gebruik van een VR-bril

Een VR-simulatie kun je zowel via een beeldscherm (2D) als via een VR-bril (3D) aanbieden. Een VR-bril vergroot de fysieke onderdompeling doordat studenten hun fysieke omgeving nauwelijks meer waarnemen (Slater & Wilbur, 1997) Slater, M., & Wilbur, S. (1997). A framework for immersive virtual environments (FIVE): Speculations on the role of presence in virtual environments. Presence: Teleoperators and Virtual Environments, 6(6), 603-616. https://doi.org/10.1162/pres.1997.6.6.603
. Vergeleken met een beeldscherm leidt een VR-bril meestal tot intensere ervaringen. Studenten beleven emoties sterker en waarderen de ervaring positiever (Kuhne et al., 2023; Kuhne, C., Kecelioglu, E. D., Maltby, S., Hood, R. J., Knott, B., Ditton, E., Walker, F. R., & Kluge, M. G. (2023). Direct comparison of virtual reality and 2D delivery on sense of presence, emotional and physiological outcome measures. Frontiers in Virtual Reality, 4. https://doi.org/10.3389/frvir.2023.1211001
 Lønne et al., 2023) Lønne, T. F., Karlsen, H. R., Langvik, E., & Saksvik-Lehouillier, I. (2023). The effect of immersion on sense of presence and affect when experiencing an educational scenario in virtual reality: A randomized controlled study. Heliyon, 9(6), e17196. https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2023.e17196
. Ze onthouden informatie en details ook beter (Schöne et al., 2019; Schöne, B., Wessels, M., & Gruber, T. (2019). Experiences in virtual reality: A window to autobiographical memory. Current Psychology, 38(3), 715-719. https://doi.org/10.1007/s12144-017-9648-y
 Smith, 2019) Smith, S. A. (2019). Virtual reality in episodic memory research: A review. Psychonomic Bulletin & Review, 26(4), 1213-1237. https://doi.org/10.3758/s13423-019-01605-w
. Een VR-bril bevordert de psychologische onderdompeling doordat studenten tijdens oefeningen minder worden afgeleid door docenten of medestudenten die meekijken. Dit kan gevoelens van schaamte verminderen, psychologische veiligheid vergroten en studenten stimuleren zich serieuzer in de oefening in te leven (Dalinger et al., 2020; Dalinger, T., Thomas, K. B., Stansberry, S., & Xiu, Y. (2020). A mixed reality simulation offers strategic practice for pre-service teachers. Computers & Education, 144, 103696. https://doi.org/10.1016/j.compedu.2019.103696
 Muckler & Thomas, 2019) Muckler, V. C., & Thomas, C. (2019). Exploring suspension of disbelief among graduate and undergraduate nursing students. Clinical Simulation in Nursing, 35, 25-32. https://doi.org/10.1016/j.ecns.2019.06.006
.

Een aandachtspunt is dat sommige gebruikers last kunnen krijgen van cybersickness, in de vorm van misselijkheid, duizeligheid of hoofdpijn. Deze klachten verdwijnen meestal nadat de VR-bril is afgezet. Voor deze studenten kan een 2D-alternatief geschikter zijn (Cossio et al., 2025) Cossio, S., Chiappinotto, S., Dentice, S., Moreal, C., Magro, G., Dussi, G., Palese, A., & Galazzi, A. (2025). Cybersickness and discomfort from head-mounted displays delivering fully immersive virtual reality: A systematic review. Nurse Education in Practice, 85, 104376. https://doi.org/10.1016/j.nepr.2025.104376
.

Ontwerpkenmerk 2: liever een functioneel dan een hyperrealistisch ontwerp

Hoewel VR vaak wordt geassocieerd met levensechte simulaties, lijkt een realistische vormgeving niet noodzakelijk. Er lijkt geen duidelijk verband te bestaan tussen de mate van grafisch realisme en trainingsresultaten (Hamstra et al., 2014) Hamstra, S. J., Brydges, R., Hatala, R., Zendejas, B., & Cook, D. A. (2014). Reconsidering fidelity in simulation-based training. Academic Medicine, 89(3), 387-392. https://doi.org/10.1097/ACM.0000000000000130
. Hyperrealistische beelden zijn soms zelfs onwenselijk voor effectief leren. Zeer realistische avatars bijvoorbeeld kunnen bij gebruikers gevoelens van ongemak of stress oproepen (Mulvaney et al., 2024) Mulvaney, P., Rooney, B., Friehs, M. A., & Leader, J. F. (2024). Social VR design features and experiential outcomes: Narrative review and relationship map for dyadic agent conversations. Virtual Reality, 28(1), 45. https://doi.org/10.1007/s10055-024-00941-0
. Minder realistische avatars kunnen ervoor zorgen dat studenten zich minder kwetsbaar en minder beoordeeld voelen (Harari et al., 2025) Harari, R., Ravandi, B., Nabiyouni, M., Altaweel, A., Nodooshan, H. S., Karimi, H., & Wang, H. H. (2025). Presence vs. anonymity tradeoff: Contextual influences of avatar visual fidelity on physiological and psychological responses. Computers in Human Behavior, 166, 108596. https://doi.org/10.1016/j.chb.2025.108596
.

Belangrijker dan hyperrealistische vormgeving lijkt dat studenten handelingen uitvoeren die in essentie overeenkomen met de beroepspraktijk (Hamstra et al., 2014; Hamstra, S. J., Brydges, R., Hatala, R., Zendejas, B., & Cook, D. A. (2014). Reconsidering fidelity in simulation-based training. Academic Medicine, 89(3), 387-392. https://doi.org/10.1097/ACM.0000000000000130
 Larmuseau et al., 2025) Larmuseau, C., De Leersnijder, L., Rotsaert, T., Boel, C., Demanet, J., & Schellens, T. (2025). Beyond realism: Rethinking VR design for optimal learning in technical and vocational secondary education. Computers & Education: X Reality, 6, 100098. https://doi.org/10.1016/j.cexr.2025.100098
. Mbo-studenten vinden het vaak prettiger en waardevoller om beroepsvaardigheden te oefenen in minimalistische VR-omgevingen (Larmuseau et al., 2025) Larmuseau, C., De Leersnijder, L., Rotsaert, T., Boel, C., Demanet, J., & Schellens, T. (2025). Beyond realism: Rethinking VR design for optimal learning in technical and vocational secondary education. Computers & Education: X Reality, 6, 100098. https://doi.org/10.1016/j.cexr.2025.100098
. Door omgevingen met eenvoudige beelden en alleen relevante elementen kunnen ze zich mogelijk beter op de taak concentreren en raken ze minder afgeleid.

Dat geldt ook voor de mate waarin studenten handelingen kunnen uitvoeren binnen de virtuele omgeving, zoals voorwerpen oppakken, verplaatsen of gebruiken. Deze interactiviteit kan de ervaring ‘echter’ maken, maar te veel mogelijkheden kunnen ook afleiden van het leerdoel. Dit kan ertoe leiden dat studenten hun aandacht te veel richten op de omgeving verkennen in plaats van op de gewenste beroepsvaardigheden oefenen (Khorasani et al., 2023) Khorasani, S., Victor Syiem, B., Nawaz, S., Knibbe, J., & Velloso, E. (2023). Hands-on or hands-off: Deciphering the impact of interactivity on embodied learning in VR. Computers & Education: X Reality, 3, 100037. https://doi.org/10.1016/j.cexr.2023.100037
.

Ontwerpkenmerk 3: authentieke scenario’s, voor- en nabespreking

Voor effectieve vaardigheidstraining is het belangrijk dat de studenten oefenen met scenario’s die zijn gebaseerd op taken en situaties uit de beroepspraktijk (Hamstra et al., 2014; Hamstra, S. J., Brydges, R., Hatala, R., Zendejas, B., & Cook, D. A. (2014). Reconsidering fidelity in simulation-based training. Academic Medicine, 89(3), 387-392. https://doi.org/10.1097/ACM.0000000000000130
 Muckler, 2017) Muckler, V. C. (2017). Exploring suspension of disbelief during simulation-based learning. Clinical Simulation in Nursing, 13(1), 3-9. https://doi.org/10.1016/j.ecns.2016.09.004
. Een scenario kan bestaan uit een beschrijving van de oefensituatie en de rollen van betrokken personen. In onderzoek naar praktijkgerichte vaardigheidstrainingen zeiden studenten dat ze door authentieke scenario’s beter inzicht kregen in de eisen van het beroep. Daarnaast vonden ze dat ze een realistischer beeld kregen van hun eigen competenties (Lowell & Tagare, 2023) Lowell, V. L., & Tagare, D. (2023). Authentic learning and fidelity in virtual reality learning experiences for self-efficacy and transfer. Computers & Education: X Reality, 2, 100017. https://doi.org/10.1016/j.cexr.2023.100017
.

Idealiter wordt een oefenscenario voorbesproken in een briefing en afgesloten met een debriefing. Tijdens de briefing kunnen docenten de leerdoelen toelichten, de beroepscontext schetsen en uitleg geven over de verschillende rollen en de simulatieomgeving (Muckler & Thomas, 2019) Muckler, V. C., & Thomas, C. (2019). Exploring suspension of disbelief among graduate and undergraduate nursing students. Clinical Simulation in Nursing, 35, 25-32. https://doi.org/10.1016/j.ecns.2019.06.006
. Ook dienen ze aandacht te besteden aan de psychologische veiligheid, door duidelijk te maken dat fouten maken onderdeel is van het leerproces (Muckler, 2017) Muckler, V. C. (2017). Exploring suspension of disbelief during simulation-based learning. Clinical Simulation in Nursing, 13(1), 3-9. https://doi.org/10.1016/j.ecns.2016.09.004
. Bij verpleegkundeopleidingen hadden briefings positieve effecten op de studenttevredenheid en samenwerking tussen studenten in de simulatie (Tong et al., 2022; Tong, L. K., Li, Y. Y., Au, M. L., Wang, S. C., & Ng, W. I. (2022). High-fidelity simulation duration and learning outcomes among undergraduate nursing students: A systematic review and meta-analysis. Nurse Education Today, 116, 105435. https://doi.org/10.1016/j.nedt.2022.105435
 Tyerman et al., 2019) Tyerman, J., Luctkar-Flude, M., Graham, L., Coffey, S., & Olsen-Lynch, E. (2019). A systematic review of health care presimulation preparation and briefing effectiveness. Clinical Simulation in Nursing, 27, 12-25. https://doi.org/10.1016/j.ecns.2018.11.002
.

Na afloop kunnen docenten en studenten de simulatie nabespreken in een debriefing. Ze kunnen dan ervaringen en feedback uitwisselen en reflecteren op de uitgevoerde handelingen. Dit helpt om leerervaringen te verdiepen en te verbinden aan toekomstige beroepssituaties (Muckler & Thomas, 2019) Muckler, V. C., & Thomas, C. (2019). Exploring suspension of disbelief among graduate and undergraduate nursing students. Clinical Simulation in Nursing, 35, 25-32. https://doi.org/10.1016/j.ecns.2019.06.006
.

Meer weten?

Kennisrotonde (2024). Hoe kunnen studenten leren door simulaties te observeren? (KR. 2009)

Kennisrotonde (2025). Welke leereffecten zijn te verwachten van de inzet van geavanceerde simulaties in hbo-verpleegkunde onderwijs? (KR. 2652)

Kennisrotonde (2026). Welke kenmerken van VR-leeromgevingen bevorderen dat studenten daar geoefende soft skills toepassen in de werkpraktijk? (KR. 2875)

Kennismakelaar: Bas Kollöffel 

Referentie: Kennisrotonde (2026). Welke ontwerpkenmerken van immersive Virtual Reality hebben impact op het trainen van beroepsvaardigheden? (KR. 2896)