Hoe kunnen onderwijsprofessionals hoogsensitiviteit herkennen bij kinderen in het basisonderwijs en op welke manier kunnen zij daarop inspelen?

Hoogsensitieve leerlingen nemen meer op van wat er om hen heen gebeurt, verwerken dat grondiger en reageren daar sterker op dan leerlingen die minder sensitief zijn (Greven et al., 2019; Greven, C. U., Lionetti, F., Booth, C., Aron, E. N., Fox, E., Schendan, H. E., Pluess, M., Bruining, H., Acevedo, B., Bijttebier, P., & Homberg, J. (2019). Sensory processing sensitivity in the context of environmental sensitivity: A critical review and development of research agenda. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 98, 287–305.
 Greven et al., 2026). Greven, C. U., Trupp, M. D., Homberg, J. R., & Slagter, H. A. (2026). Sensory processing sensitivity: Theory, evidence, and directions. Trends in Cognitive Sciences, 30(6), 530–545.
 Ongeveer dertig procent van de kinderen is hoogsensitief (Kähkönen et al., 2026). Kähkönen, J. E., Lionetti, F., Castelli, L., & Pluess, M. (2026). Assessing environmental sensitivity in the primary school context: The development and validation of the highly sensitive child in school scale (HSC–School). Personality and Individual Differences, 259, 113875. https://doi.org/10.1016/j.paid.2026.113875
 Hoogsensitiviteit is overigens een eigenschap, geen stoornis. 

Hoogsensitiviteit is lastig te herkennen 

Het is voor leerkrachten lastig om hoogsensitiviteit bij leerlingen te herkennen. Dit heeft verschillende redenen:

1. Hoogsensitiviteit uit zich niet in vast gedrag. Zo kan een overprikkelde leerling boos worden of een situatie vermijden, terwijl een ander zich terugtrekt of iets anders gaat doen. Ook kan een leerling buikpijn of hoofdpijn krijgen (Baryła-Matejczuk et al., 2020). Baryła-Matejczuk, M., Artymiak, M., Ferrer-Cascales, R., & Betancort, M. (2020). The Highly Sensitive Child as a challenge for education – Introduction to the concept. Problemy Wczesnej Edukacji, 48(1), 51–62.
    Leerkrachten zien daardoor niet altijd dat een leerling overprikkeld is.
2. Hetzelfde gedrag kan verschillende oorzaken hebben. Een leerling die bijvoorbeeld na een drukke ochtend onrustig wordt of kortaf reageert, kan overprikkeld zijn (Bas et al., 2011). Bas, S., Kaandorp, M., De Kleijn, Z. P. M., Braaksma, W. J. E., Bakx, A. W. E. A., & Greven, C. U. (2021). Experiences of adults high in the personality trait sensory processing sensitivity: A qualitative study. Journal of Clinical Medicine, 10(21), 4912.
    Maar de leerling kan ook moe zijn, zich vervelen of het werk te moeilijk vinden. Ook lijken sommige kenmerken van hoogsensitiviteit op adhd of autisme. Sterke emotionele reacties kunnen bijvoorbeeld ook bij adhd voorkomen en oog voor detail bij autisme (Kähkönen et al., 2024). Kähkönen, J. E., Lionetti, F., Castelli, L., & Pluess, M. (2024). Development and validation of the highly sensitive child interview for the assessment of environmental sensitivity in primary school children. Personality and Individual Differences, 222, 112592. https://doi.org/10.1016/j.paid.2024.112592
    Een leerling kan bovendien hoogsensitief zijn en daarnaast adhd of autisme hebben. Hoe die drie zich tot elkaar verhouden, is nog niet duidelijk (Greven et al., 2019). Greven, C. U., Lionetti, F., Booth, C., Aron, E. N., Fox, E., Schendan, H. E., Pluess, M., Bruining, H., Acevedo, B., Bijttebier, P., & Homberg, J. (2019). Sensory processing sensitivity in the context of environmental sensitivity: A critical review and development of research agenda. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 98, 287–305.
   
3. Wat op school zichtbaar is, is maar een deel van het beeld. Een leerling kan op school ogenschijnlijk goed functioneren, maar thuis teruggetrokken, emotioneel of prikkelbaar worden na een intensieve schooldag. Onderzoek onder ouders, leerkrachten en leerlingen liet zien dat het oordeel van leerkrachten niet overeenkwam met dat van ouders en leerlingen. Dit kan erop wijzen dat hoogsensitiviteit zich afhankelijk van de omgeving verschillend uit of dat de gevolgen pas later zichtbaar worden. Omdat leerkrachten leerlingen anders beoordelen dan ouders en de leerlingen zelf, raden onderzoekers aan om het oordeel van de leerkracht te combineren met dat van ouders en leerlingen (Kähkönen et al., 2024). Kähkönen, J. E., Lionetti, F., Castelli, L., & Pluess, M. (2024). Development and validation of the highly sensitive child interview for the assessment of environmental sensitivity in primary school children. Personality and Individual Differences, 222, 112592. https://doi.org/10.1016/j.paid.2024.112592
   

Een vragenlijst of observatielijst voor leerkrachten om hoogsensitiviteit in de klas te signaleren is er nog niet. De vragenlijsten en observatielijsten die er wél zijn, zijn alleen geschikt voor onderzoek en niet om bij één leerling vast te stellen of die hoogsensitief is (Greven et al., 2026; Greven, C. U., Trupp, M. D., Homberg, J. R., & Slagter, H. A. (2026). Sensory processing sensitivity: Theory, evidence, and directions. Trends in Cognitive Sciences, 30(6), 530–545.
  Weyn, S. (2023). Ten goede en/of ten kwade: Onderzoek naar omgevingssensitiviteit op meerdere niveaus van analyse bij kinderen en adolescenten. Jeugd in Ontwikkeling, 3. https://doi.org/10.54447/JiO.13922
 Weyn, 2023). Weyn, S. (2023). Ten goede en/of ten kwade: Onderzoek naar omgevingssensitiviteit op meerdere niveaus van analyse bij kinderen en adolescenten. Jeugd in Ontwikkeling, 3. https://doi.org/10.54447/JiO.13922
 

Rust, prikkels beperken en begrip tonen mogelijk helpend bij begeleiding

Hoe leerkrachten hoogsensitieve leerlingen het beste kunnen begeleiden, is nog niet onderzocht. Thuis profiteren deze leerlingen meer van een warme opvoeding en ze hebben meer last van een harde opvoedstijl (Greven et al., 2019; Greven, C. U., Lionetti, F., Booth, C., Aron, E. N., Fox, E., Schendan, H. E., Pluess, M., Bruining, H., Acevedo, B., Bijttebier, P., & Homberg, J. (2019). Sensory processing sensitivity in the context of environmental sensitivity: A critical review and development of research agenda. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 98, 287–305.
 Sperati et al., 2024). Sperati, A., Acevedo, B. P., Dellagiulia, A., Fasolo, M., Spinelli, M., D'Urso, G., & Lionetti, F. (2024). The contribution of Sensory Processing Sensitivity and internalized attachment representations on emotion regulation competencies in school-age children. Frontiers in Psychology, 15, 1357808. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2024.1357808
 Sommige studies vonden dat dit ook geldt voor school, andere niet (Kähkönen et al., 2026; Kähkönen, J. E., Lionetti, F., Castelli, L., & Pluess, M. (2026). Assessing environmental sensitivity in the primary school context: The development and validation of the highly sensitive child in school scale (HSC–School). Personality and Individual Differences, 259, 113875. https://doi.org/10.1016/j.paid.2026.113875
 Samsen-Bronsveld et al., 2022). Samsen-Bronsveld, H. E., Van der Ven, S. H. G., Bogaerts, S., Greven, C. U., & Bakx, A. W. E. A. (2022). Sensory processing sensitivity does not moderate the relationship between need satisfaction, motivation and behavioral engagement in primary school students. Personality and Individual Differences, 195, 111678.
 Onderzoek onder hoogsensitieve volwassenen geeft wel aanknopingspunten: rust en de beperking van prikkels zijn belangrijk, maar ook begrip voor hun situatie.

Hoogsensitieve volwassenen noemen vooral rust als iets wat hen helpt. Nederlandse onderzoekers vroegen 26 volwassenen die zichzelf hoogsensitief vinden hoe ze daarmee omgaan (Bas et al., 2021). Bijna allemaal hadden ze tijd voor zichzelf nodig om op te laden, bijvoorbeeld door te wandelen of even niets te doen. Sommigen beperkten prikkels met een koptelefoon of zonnebril. Anderen hadden baat bij routine en structuur.

Ook begrip lijkt te helpen, zowel van de mensen om hen heen als van zichzelf. Sommige volwassenen vonden het belangrijk dat anderen begrepen hoe zij dingen ervaren. Ook begrepen veel deelnemers hun eigen gevoelens beter toen ze ontdekten dat ze hoogsensitief waren (Bas et al., 2021). Bas, S., Kaandorp, M., De Kleijn, Z. P. M., Braaksma, W. J. E., Bakx, A. W. E. A., & Greven, C. U. (2021). Experiences of adults high in the personality trait sensory processing sensitivity: A qualitative study. Journal of Clinical Medicine, 10(21), 4912.
 Onderzoekers verwachten dat het ook leerlingen helpt als de leerkracht begrijpt wat hoogsensitiviteit is, maar dit is nog niet onderzocht (Greven et al., 2019). Greven, C. U., Lionetti, F., Booth, C., Aron, E. N., Fox, E., Schendan, H. E., Pluess, M., Bruining, H., Acevedo, B., Bijttebier, P., & Homberg, J. (2019). Sensory processing sensitivity in the context of environmental sensitivity: A critical review and development of research agenda. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 98, 287–305.

Kennismakelaar update: Eveline Schoevers 

Antwoordspecialist update: Janneke de Ruiter

Referentie: Kennisrotonde. (2026). Hoe kunnen leraren hoogsensitieve leerlingen herkennen en begeleiden in het basisonderwijs? (KR. 052)