Hoe kunnen scholen onderwijsassistenten en lerarenondersteuners effectief inzetten voor differentiatie in het primair onderwijs?
Leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften hebben in de eerste plaats begeleiding van de leerkracht nodig. Ondersteuners kunnen het werk van de leerkracht aanvullen, maar niet vervangen. Zij kunnen leerlingen begeleiden met bewezen effectieve interventies. Een duidelijke rolverdeling tussen leerkracht en ondersteuner bevordert het succes.
Alle leerlingen gelijke kansen bieden is in het basisonderwijs een uitdaging, vooral op scholen met een diverse populatie. Sommige kinderen hebben aanzienlijk meer onderwijstijd nodig om de doelen te behalen
Bolhaar, J., Visser, D. & Swart, L. (2020). Kansrijk onderwijsbeleid. Update 2020. Centraal Planbureau. https://www.cpb.nl/system/files/cpbmedia/omnidownload/CPB-Kansrijk-onderwijsbeleid-update-2020.pdf . Onderwijsassistenten en lerarenondersteuners kunnen dan bijdragen aan effectieve differentiatie in de klas. In de leidraad Differentiatie als sleutel voor gelijke kansen staan hiervoor praktische aanbevelingen
Bosker, R., Durgut, F., Edzes, H., Jol, M., Van Tuijl, C. & Van der Vegt, A.L. (2021). Differentiatie als sleutel voor gelijke kansen. NKO.
Met onderwijsassistenten en lerarenondersteuners creëren scholen extra onderwijstijd. Een onderwijsassistent helpt de leerkracht om lessen voor te bereiden of administratieve taken uit te voeren. Een lerarenondersteuner geeft daarnaast zelfstandig instructie en beoordeelt de vorderingen van leerlingen. De leerkracht blijft altijd eindverantwoordelijk.
Effectiviteit van ondersteuners hangt af van manier van inzet
Of onderwijsassistenten en lerarenondersteuners bijdragen aan effectieve differentiatie, hangt sterk af van de manier waarop ze scholen hen inzetten
Education Endowment Foundation (EFF) (2021). Teaching and Learning Toolkit: Teaching Assistant Interventions. De belangrijkste voorwaarde is dat ondersteunend personeel een aanvulling is op de leerkracht, en geen vervanging. Als kinderen door de ondersteuning minder interactie met de leerkracht hebben, kan dat hun prestaties schaden. Dit komt doordat leerkrachten over het algemeen sterkere didactische vaardigheden hebben dan ondersteuners. Ze stimuleren leerlingen doorgaans beter, stellen open vragen en geven leerlingen meer initiatief
Rubie-Davies, C., Blatchford, P., Webster, R., Koutsoubou, M, & Bassett, P. (2010). Enhancing learning? A comparison of teacher and teaching assistant interactions with pupils. School Effectiveness and School Improvement, 21(4), 429-449. https://doi.org/10.1080/09243453.2010.512800 Of het voor de leerresultaten beter is om kinderen binnen of buiten het klaslokaal te ondersteunen, is niet bekend
De Boer A. & Kuijper, S. (2025). Ondersteuning aan leerlingen in een inclusieve onderwijssetting. Rijksuniversiteit Groningen.
Extra hulp door onderwijsassistenten en lerarenondersteuners kan ten koste gaan van de relaties met medeleerlingen. Vooral als kinderen uit de groep worden gehaald en ze minder interactie hebben met klasgenoten
Sharples, J., Blatchford, P., & Webster, R. (2016). Making best use of teaching assistants. Education Endowment Foundation (EEF). https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10068445/ Aan de andere kant kan een onderwijsassistent in het klaslokaal ook negatief uitpakken voor de sociale acceptatie en vriendschappen van leerlingen die ondersteuning krijgen
Mazurik-Charles, R., & Stefanou, C. (2010). Using Paraprofessionals to Teach Social Skills to Children with Autism Spectrum Disorders in the General Education Classroom. Journal of Instructional Psychology, 37(2), 161–169. https://eric.ed.gov/?id=EJ952116 Mogelijk komt dit doordat deze leerlingen door de extra aandacht meer opvallen.
Zet ondersteunend personeel zo in dat álle leerlingen hoogwaardig onderwijs krijgen. Leerlingen die meer ondersteuning nodig hebben, profiteren vooral van extra instructie en begeleiding van de leerkracht. Een onderwijsondersteuner kan intussen andere leerlingen begeleiden en feedback geven. Het werkt echter averechts als leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften steeds extra hulp krijgen van ondersteunend personeel. Zwakkere leerlingen lopen dan grotere kans om achterop te raken.
Laat ondersteunend personeel leerlingen begeleiden op weg naar zelfstandigheid. Na de instructie door de leerkracht kunnen ondersteuners leerlingen helpen met verwerkingsopdrachten. Scaffolding kan daarbij effectief zijn: de juiste mate van ondersteuning bieden en deze geleidelijk weer afbouwen. In Nederland is dit een taak voor lerarenondersteuners, en niet voor onderwijsassistenten. Het is noodzakelijk om lerarenondersteuners te trainen en te coachen op het gebied van scaffolding.
Laat ondersteunend personeel werken met effectieve interventies. Als ondersteuners leerlingen een-op-een of in kleine groepjes begeleiden, kan dit extra leerwinst opleveren. De aanpak moet dan wel bewezen effectief zijn en aansluiten op het probleem van de leerling. Verder moet de ondersteuner geschoold zijn om de interventie goed aan te bieden en mag de leerling geen klassikale instructies missen. Het proces moet aansluiten op het onderwijs in de klas; het is aan scholen om dit voortdurend te monitoren.
Zorg voor een duidelijke rolverdeling. Leg gezamenlijk vast wat onderwijsassistenten en lerarenondersteuners doen, en wat is voorbehouden aan leerkrachten. Zo zie je ook of er scholing nodig is op bepaalde vlakken. Stem vervolgens dagelijks af over de extra hulp die leerlingen krijgen.
Kennismakelaars: Anne Luc van der Vegt, Marinka Willemsen
Referentie: Referentie: Kennisrotonde. (2025). Hoe kunnen ondersteuners in het basisonderwijs effectief worden ingezet bij differentiatie? (KR. 2423)
Mazurik-Charles, R., & Stefanou, C. (2010). Using Paraprofessionals to Teach Social Skills to Children with Autism Spectrum Disorders in the General Education Classroom. Journal of Instructional Psychology, 37(2), 161–169. https://eric.ed.gov/?id=EJ952116
Rubie-Davies, C., Blatchford, P., Webster, R., Koutsoubou, M, & Bassett, P. (2010). Enhancing learning? A comparison of teacher and teaching assistant interactions with pupils. School Effectiveness and School Improvement, 21(4), 429-449. https://doi.org/10.1080/09243453.2010.512800
De inzet van onderwijsassistenten heeft een positief effect op het werkplezier, het stressniveau en de werkdruk van leraren. Echter, hoe meer onderwijsassistenten doen, hoe minder leerlingen vooruitgaan in leerprestaties. Dit komt door de mindere kwaliteit van de instructie die onderwijsassistenten geven en door de onduidelijkheid over hun rol. Schoolleiders en leraren dienen helder te maken welke rol onderwijsassistenten hebben en de werkwijze systematisch te evalueren. Het is belangrijk leraren te scholen in hoe onderwijsassistenten hen kunnen ondersteunen, en onderwijsassistenten te trainen in het uitvoeren van interventies.
