Op welke manier draagt coöperatief schrijven bij aan het behalen van de leerdoelen van het schrijfonderwijs in groep 4 t/m 8? 

Als leerlingen aan een schrijfopdracht werken, werken zij aan een schrijftaak waarbij de focus ligt op de inhoud en de vorm, niet op het schrijven met een net handschrift. Schrijven is van nature een complexe taak. Leerlingen moeten ideeën genereren, structureren, formuleren en herschrijven. Wanneer je hen niet goed stapsgewijs begeleidt, kan het voor veel leerlingen (te) moeilijk zijn om individueel een schrijfopdracht uit te voeren. Juist wanneer je leerlingen expliciet laat samenwerken op verschillende momenten van het schrijfproces, zoals brainstormen over het onderwerp en elkaar feedback laten geven op de geschreven tekst, lopen zij minder risico om vast te lopen (Graham et al., 2012) Graham, S., McKeown, D., Kiuhara, S., & Harris, K. R. (2012). A meta-analysis of writing instruction for students in the elementary grades. Journal of Educational Psychology. https://doi.org/10.1037/a0029185
.

Coöperatief schrijven werkt voor alle leerlingen

Samenwerkend schrijven heeft positieve effecten op zowel de kwaliteit van de tekst en de kennis over het onderwerp, als op de schrijfvaardigheid van teksten (Herder, 2020) Herder, A. (2020). Peer talk in collaborative writing of primary school students: A conversation analytic study of student interaction in the context of inquiry learning. [Proefschrift]. Rijksuniversiteit Groningen. https://doi.org/10.33612/diss.143454839
. Uit onderzoek blijkt dat samenwerkend schrijven effectief is voor leerlingen van groep 3 tot en met groep 8 (Graham et al., 2012; Graham, S., McKeown, D., Kiuhara, S., & Harris, K. R. (2012). A meta-analysis of writing instruction for students in the elementary grades. Journal of Educational Psychology. https://doi.org/10.1037/a0029185
 Herder, 2020) Herder, A. (2020). Peer talk in collaborative writing of primary school students: A conversation analytic study of student interaction in the context of inquiry learning. [Proefschrift]. Rijksuniversiteit Groningen. https://doi.org/10.33612/diss.143454839
. Ook leerlingen met leerproblemen en in het speciaal basisonderwijs hebben voordeel van gezamenlijk schrijven (Gersten & Baker, 2001) Gersten, R., & Baker, S. (2001). Teaching expressive writing to students with learning disabilities: A meta-analysis. The Elementary School Journal, 101(3), 251–272.
. De positieve effecten van samenwerken aan schrijfopdrachten worden nog groter als je expliciet stuurt op het gesprek dat tussen de leerlingen plaatsvindt (Herder, 2020) Herder, A. (2020). Peer talk in collaborative writing of primary school students: A conversation analytic study of student interaction in the context of inquiry learning. [Proefschrift]. Rijksuniversiteit Groningen. https://doi.org/10.33612/diss.143454839
. Onderdelen van deze gesprekken zijn onderlinge feedback geven (peerfeedback), ideeën uitwisselen en de tekst gezamenlijk herschrijven (Graham et al., 2012) Graham, S., McKeown, D., Kiuhara, S., & Harris, K. R. (2012). A meta-analysis of writing instruction for students in the elementary grades. Journal of Educational Psychology. https://doi.org/10.1037/a0029185
. Peerfeedback speelt een belangrijke rol bij het schrijfproces omdat het de leerlingen helpt om kritisch te reflecteren op zowel elkaars als hun eigen werk (Graham et al., 2012; Graham, S., McKeown, D., Kiuhara, S., & Harris, K. R. (2012). A meta-analysis of writing instruction for students in the elementary grades. Journal of Educational Psychology. https://doi.org/10.1037/a0029185
 Koster et al., 2015) Koster, M. P., Tribushinina, E., De Jong, P., & Van den Bergh, H. H. (2015). The effects of peer-assisted sentence-combining instruction on the writing performance of more and less skilled young writers. Journal of Educational Psychology, 107(1), 43–45. https://doi.org/10.17239/jowr-2015.07.02.2
. Ook wordt door het geven van peerfeedback de betrokkenheid en het eigenaarschap bevorderd.

Gezamenlijk schrijven gunstig voor ontwikkeling en motivatie leerling

Leerlingen leren veel vaardigheden als zij gezamenlijk aan een tekst werken (Herder 2020; Herder, A. (2020). Peer talk in collaborative writing of primary school students: A conversation analytic study of student interaction in the context of inquiry learning. [Proefschrift]. Rijksuniversiteit Groningen. https://doi.org/10.33612/diss.143454839
 Graham et al. 2012) Graham, S., McKeown, D., Kiuhara, S., & Harris, K. R. (2012). A meta-analysis of writing instruction for students in the elementary grades. Journal of Educational Psychology. https://doi.org/10.1037/a0029185
. Coöperatief schrijven stimuleert leerlingen om te verwoorden welke keuzes zij maken, leert hun hoe ze elkaar feedback kunnen geven en laat hen meer en actiever nadenken over de tekst. Met name de onderlinge interactie tussen leerlingen vergroot het bewustzijn over het schrijfproces en de kwaliteit van de tekst (Herder, 2020) Herder, A. (2020). Peer talk in collaborative writing of primary school students: A conversation analytic study of student interaction in the context of inquiry learning. [Proefschrift]. Rijksuniversiteit Groningen. https://doi.org/10.33612/diss.143454839
. Daarnaast worden leerlingen beter in het kritisch beoordelen van teksten als zij elkaar regelmatig feedback geven en ontvangen.

Samenwerken aan een tekst heeft meerdere bijkomende voordelen, waaronder het versterken van de metacognitieve vaardigheden zoals plannen en (her)structureren (Herder, 2020) Herder, A. (2020). Peer talk in collaborative writing of primary school students: A conversation analytic study of student interaction in the context of inquiry learning. [Proefschrift]. Rijksuniversiteit Groningen. https://doi.org/10.33612/diss.143454839
. Dit komt doordat leerlingen actiever en bewuster met de teksten omgaan. Daarnaast motiveert het interactieve karakter van het schrijfproces de leerlingen en beleven zij hierdoor meer plezier aan schrijven (Graham et al., 2012; Graham, S., McKeown, D., Kiuhara, S., & Harris, K. R. (2012). A meta-analysis of writing instruction for students in the elementary grades. Journal of Educational Psychology. https://doi.org/10.1037/a0029185
 Herder, 2020) Herder, A. (2020). Peer talk in collaborative writing of primary school students: A conversation analytic study of student interaction in the context of inquiry learning. [Proefschrift]. Rijksuniversiteit Groningen. https://doi.org/10.33612/diss.143454839
. Met name leerlingen die normaal moeilijk tot schrijven komen, hebben hier veel voordeel van. 

Heldere instructie is cruciaal

Goede instructie van de leerkracht is cruciaal voor coöperatief schrijven (Graham et al., 2012) Graham, S., McKeown, D., Kiuhara, S., & Harris, K. R. (2012). A meta-analysis of writing instruction for students in the elementary grades. Journal of Educational Psychology. https://doi.org/10.1037/a0029185
. De instructie voor coöperatief schrijven moet expliciet gericht zijn op leren luisteren, beurt nemen, conflicten oplossen, elkaar helpen en feedback geven (Corbett & Strong, 2011; Corbett, P., & Strong, J. (2011). Talk for writing across the curriculum: How to teach non-fiction writing to 5-12 year-olds. Open University Press.
 Johnson & Johnson, 2009) Johnson, D. W., & Johnson, R. T. (2009). An educational psychology success story: Social interdependence theory and cooperative learning. Educational Researcher, 38(5), 365–379. https://doi.org/10.3102/0013189X09339057
. Ook is duidelijke begeleiding door de leerkracht noodzakelijk in elke fase van het schrijfproces (Corbett & Strong, 2011; Corbett, P., & Strong, J. (2011). Talk for writing across the curriculum: How to teach non-fiction writing to 5-12 year-olds. Open University Press.
 Johnson & Johnson, 2009) Johnson, D. W., & Johnson, R. T. (2009). An educational psychology success story: Social interdependence theory and cooperative learning. Educational Researcher, 38(5), 365–379. https://doi.org/10.3102/0013189X09339057
. Daarnaast ben je als leerkracht verantwoordelijk voor het creëren van een rustige en veilige omgeving waarin leerlingen feedback durven te geven (Graham et al., 2012) Graham, S., McKeown, D., Kiuhara, S., & Harris, K. R. (2012). A meta-analysis of writing instruction for students in the elementary grades. Journal of Educational Psychology. https://doi.org/10.1037/a0029185
. Hou in de gaten dat de omgeving niet te stil is, want dan gaan leerlingen minder met elkaar praten en daalt de kwaliteit van het schrijfproduct (Rijlaarsdam et al., 1989) Rijlaarsdam, G., Eiting, M., & Schoonen, R. (1989). Wat werkt in het stelonderwijs? Een exploratie naar de effectiviteit van omgevingsvariabelen en vakinhoudelijke kenmerken van een stelvaardigheidscurriculum. Tijdschrift voor Taalbeheersing, 11(2), 81–91.
. 

Ten slotte blijft het voor succesvol coöperatief schrijven van belang dat de leerkracht ook feedback geeft op het schrijfwerk. Volwassenen geven namelijk over het algemeen betere en inhoudelijkere feedback dan medeleerlingen. Al deze factoren dragen bij aan de ontwikkeling van de schrijfvaardigheden (Graham et al., 2012) Graham, S., McKeown, D., Kiuhara, S., & Harris, K. R. (2012). A meta-analysis of writing instruction for students in the elementary grades. Journal of Educational Psychology. https://doi.org/10.1037/a0029185
. 

Coöperatief schrijven met behulp van taalrondes en tekstbesprekingen

Een effectieve manier om leerlingen in het basisonderwijs samen te laten werken aan een schrijfopdracht is door middel van taalrondes en gezamenlijke tekstbesprekingen. In een taalronde praten, tekenen en schrijven leerlingen over onderwerpen die dicht bij hun eigen ervaring liggen. Taalrondes zijn stapsgewijs opgebouwd en doorlopen een cyclisch proces (Van Norden, 2018) Van Norden, S. (2018). Iedereen kan leren schrijven. Schrijfplezier en schrijfvaardigheid in het basisonderwijs. Uitgeverij Coutinho.
. Binnen deze werkvorm zitten de coöperatieve momenten met name in de oriëntatiefase waarin leerlingen gezamenlijk ideeën uitwisselen (de vertelronde en de ronde van de tweetalgesprekken) en na de afsluiting van een taalronde. Na een taalronde kunnen bijvoorbeeld de geschreven teksten in duo’s of kleine groepjes worden nabesproken en coöperatief aangepast en herschreven. 

Leerlingen die met een taalronde-opdracht werken schrijven aantoonbaar kwalitatief betere teksten, blijkt uit een (kleinschalige) effectstudie onder 85 leerlingen uit groep 5 en 6 (Uytdewilligen & Droop, 2020) Uytdewilligen, M. & Droop, M. (2020). De Taalronde: betere teksten door meer ideeën. Tijdschrift Taal, 10-16, 24-27.
. Deze gecombineerde werkvorm van de taalronde en tekstbesprekingen kun je in alle groepen van het basisonderwijs toepassen. Zo staat de belevingswereld van de leerling centraal, wat de schriftelijke en mondelinge communicatie versterkt (Van Norden, 2018) Van Norden, S. (2018). Iedereen kan leren schrijven. Schrijfplezier en schrijfvaardigheid in het basisonderwijs. Uitgeverij Coutinho.
.

Algemene voorwaarden voor succesvol samenwerken

Succesvol samenwerken in de klas is in het algemeen afhankelijk van vijf belangrijke elementen (Johnson & Johnson, 2009) Johnson, D. W., & Johnson, R. T. (2009). An educational psychology success story: Social interdependence theory and cooperative learning. Educational Researcher, 38(5), 365–379. https://doi.org/10.3102/0013189X09339057
: 

1. wederzijdse afhankelijkheid
2. individuele verantwoordelijkheid
3. directe interactie
4. sociale en communicatieve vaardigheden
5. evaluatie van het groepsproces 

Het is ook van belang dat je investeert in en inzet op de onderlinge leerlingrelaties. Wanneer de onderlinge sociale relaties goed zijn, behalen leerlingen betere resultaten bij schrijfopdrachten (Janssen & Van Weijen, 2017) Janssen, T., & Van Weijen, D. (2017). Effectief schrijfonderwijs op de basisschool: Een didactisch kader ten behoeve van landelijk peilingsonderzoek. Universiteit van Amsterdam & NRO.
. 

Ook de groepsgrootte tijdens het samenwerken heeft invloed. Kleine groepjes van twee tot vier leerlingen lijken het meest effectief voor het proces van samenwerkend schrijven en leren (Koster et al., 2015) Koster, M. P., Tribushinina, E., De Jong, P., & Van den Bergh, H. H. (2015). The effects of peer-assisted sentence-combining instruction on the writing performance of more and less skilled young writers. Journal of Educational Psychology, 107(1), 43–45. https://doi.org/10.17239/jowr-2015.07.02.2
. Bij de samenstelling van de schrijfgroepen is het ook belangrijk dat je rekening houdt met het niveau van de leerlingen. Laagpresterende leerlingen profiteren vooral van heterogene groepen, terwijl hoogpresterende leerlingen beter presteren in homogene groepen (Janssen, 2022) Janssen, J. (2022). Inzetten van samenwerkend leren. Onderwijskennis.nl.
. Deze algemene voorwaarden voor succesvol samenwerken moeten daarom meegenomen worden bij het samenwerken tijdens schrijfopdrachten.

Kennismakelaar: Renske de Leeuw 

Antwoordspecialist: Marjolein Nijenkamp 

Referentie: Kennisrotonde (2026). Op welke manier kan coöperatief schrijven bijdragen aan het behalen van de leerdoelen van het stelonderwijs in groep 4 t/m 8? (KR. 2850)