Leerlingen leren taal op een onbewuste (impliciet) en bewuste manier (expliciet). Bij leerlingen met een taalontwikkelingsstoornis (TOS) verloopt dat leerproces minder goed.
Gestructureerd en bewust leren
Expliciet leren is een bewust en doelgericht proces, waarbij leerlingen actief nadenken over wat ze moeten leren. Het is vooral geschikt om feiten en duidelijk gestructureerde informatie te leren. Lessen en interventies voor expliciet leren zijn gestructureerd, leerkrachten geven directe instructie, concrete aanwijzingen en feedback.
Spontaan en onbewust leren
Bij impliciet leren worden leerlingen in een natuurlijke omgeving indirect blootgesteld aan informatie. Leerlingen pikken tijdens spel, gesprekken voeren of lezen onbewust kennis en patronen op zonder instructie. Op die manier leren ze automatisch nieuwe woorden en grammaticaregels. Impliciete lessen en interventies zorgen ervoor dat leerlingen vaker met taal in aanraking komen en zo hun mondelinge taalvaardigheid vergroten.
Leerlingen met een TOS hebben meer moeite met impliciet leren dan leerlingen zonder een TOS. Zo delen die andere leerlingen bijvoorbeeld woorden als ‘appel’ en ‘banaan’ onbewust in onder de categorie ‘fruit’. Of weten ze dat je een woord meervoudig maakt door er een -s aan toe te voegen. Dit soort processen zijn voor leerlingen met een TOS geen vanzelfsprekendheid. Impliciet leren voor leerlingen met een TOS is niet onmogelijk, maar zij hebben meestal expliciete leermethodes en expliciete instructies nodig om dit soort verbindingen te leggen.
Weinig bekend over de inzet van impliciet leren
Er is beperkt onderzoek gedaan naar de inzet van impliciet leren om de mondelinge taalvaardigheid van leerlingen met een TOS te verbeteren. Over de effectiviteit van die inzet valt nog minder te zeggen, omdat de meeste leermethoden die onderzocht zijn zich niet enkel op impliciet of expliciet leren richten.
Algemene uitspraken doen is sowieso lastig, omdat de taalvaardigheid van leerlingen met een TOS kan verschillen. Een leerling die goed is in het onthouden van geluiden, heeft bijvoorbeeld minder expliciete ondersteuning nodig bij leren hoe nieuwe woorden klinken. Hij of zij kan echter wél expliciete instructie nodig hebben om de diepere betekenis van die woorden te begrijpen. Ook verschilt het effect van expliciet en impliciet leren per leerdoel. Expliciet leren past waarschijnlijk bij associaties en regels leren, terwijl impliciet leren beter past bij informatie in sociale contexten verwerven.
Meer duidelijkheid over de inzet van expliciet leren
Er is wel bewijs dat leerlingen met een TOS vooruitgaan in hun mondelinge taalvaardigheid bij expliciet leren. Deze leerlingen leren grammatica beter en juister toe te passen dan bij impliciet leren, door directe instructie van informatie die ze moeten verwerken. Leerlingen zonder een TOS kunnen taalregels impliciet leren via natuurlijke en contextuele blootstelling. Maar leerlingen met een TOS hebben bewuste en directe methodes nodig om dezelfde complexe aspecten van taal te verwerven.
Dit antwoord is tot stand gekomen met dank aan Esther Hoonhoud en Cudi Gölpinar (antwoordspecialisten) en Marinka Willemsen (kennismakelaar Kennisrotonde).
