Dit antwoord is geschreven voor 2020. Benieuwd naar de nieuwste inzichten? Stel de vraag opnieuw via Stel je vraag.
De roep om een georganiseerde beroepsgroep van leraren is niet nieuw. De afgelopen jaren zijn er verschillende initiatieven geweest, die om allerlei redenen zijn gestopt. Het bekendste voorbeeld is het lerarenregister, dat leraren eerder als bedreigend dan als ondersteunend bestempelden. Naar het tot stand komen en in stand houden van beroepsorganisaties is in het onderwijs weinig onderzoek gedaan. Kennis daarover komt uit andere sectoren, waaronder de zorg.
Bestaande beroepsorganisaties
Leraren nemen langs diverse lijnen deel aan beroepsorganisaties, bijvoorbeeld per vak, per sector of per functie. Sommige beroepsorganisaties zijn gericht op de vakinhoud, andere op de professie of de rechtspositie. Ze vervullen (vergelijkbaar met beroepsorganisaties in andere sectoren) verschillende functies in meer of mindere mate naast elkaar. Ten eerste bewaken beroepsorganisaties van leraren de eisen waaraan je moet voldoen om als leraar te gaan werken en wat het niveau van het beroep is. Een andere functie is de emancipatie van de beroepsgroep. Daar waar professionaliteit en leercultuur zijn weggezakt, kan een beroepsorganisatie bijdragen aan het herstel daarvan.
Opvallend is dat de beroepsorganisaties in het onderwijs weinig merkbaar lijken bij te dragen aan het zelfbeeld en de beroepstrots van leraren. Verder zijn beroepsorganisaties van professionals aanspreekpunt voor en namens de beroepsgroep. In het verlengde daarvan ligt belangenbehartiging op inhoudelijk terrein en op rechtspositioneel vlak.
Al deze functies gelden vooral wanneer sprake is van ‘professies’: beroepen met een lang opleidingstraject, een inhoud gebaseerd op bewezen kennis en hoge kwalificatie-eisen. Andere kenmerken zijn onder meer autonomie in de beroepsuitoefening, een basis in wet- en regelgeving, diplomering en registervorming, en een hoog inkomen, prestige en respect. Kijkend naar deze kenmerken betitelen sommigen het leraarsberoep als een semiprofessie, vooral door de sterke en toenemende externe sturing. Veel leraren en lerarenopleiders ervaren de meeste zeggenschap in hun klaslokaal. Ze hebben een beperkte invloed op hun opleiding en werk. Verder heeft het leraarschap vergeleken met andere professies een relatief laag inkomen en beroepsprestige.
Interventies voor de vorming van een beroepsorganisatie
Met name zelfsturing door de beroepsgroep draagt bij aan verdere beroepsvorming. Dit werkt beter dan via sturing door de overheid of door belanghebbenden van buiten de beroepsgroep. In het kader van zelfsturing is de ontwikkeling van een professionele standaard door de beroepsgroep leraren wenselijk. Een dergelijke standaard ondersteunt de leraar als professional en draagt daarmee bij aan kwalitatief goed onderwijs. Zo’n standaard vergt tijd om zich te ontwikkelen, moet dynamisch zijn en een houvast voor het handelen, geen keurslijf. Cruciaal is ook het creëren van een breed draagvlak binnen de beroepsgroep. Alle leden moeten ruim de gelegenheid krijgen om te praten over een professionele standaard. Het direct vaststellen ervan door afgevaardigden gaat niet werken.
Meer weten?
Lees het volledige rapport opgesteld als antwoord op deze vraag, inclusief geraadpleegde bronnen.
Dit antwoord is tot stand gekomen met dank aan Niek van den Berg (kennismakelaar Kennisrotonde). Zij heeft hiertoe Marc van der Meer (expert onderwijsarbeidsmarkt) geconsulteerd.
