Wat is het effect van de verdeling van lesuren over een dag op mbo-studenten?

Mbo-scholen hebben er belang bij om de lesuren (de begeleide onderwijstijd op school) optimaal in te roosteren en de lesruimten efficiënt te benutten. De vraag is hoe ze dat het beste doen met het oog op hun studenten. Maakt het bijvoorbeeld uit of studenten lange lesdagen hebben? Of heel vroeg starten of juist in de middag les hebben? En bestaat hierbij verschil tussen de beroepsopleidende leerweg (bol) en de beroepsbegeleidende leerweg (bbl)? 

De invloed van het lesrooster hangt onder andere af van de leeftijd van studenten en hun biologische klok. In bol-opleidingen zijn vooral 16- tot 20-jarige studenten te vinden en in bbl-opleidingen vooral studenten van 20 jaar en ouder (Ministerie van OCW, 2025) Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (2025). Aantal studenten in het mbo.
. Bol-studenten hebben vanwege hun relatief jonge leeftijd baat bij een latere lesstart. In bbl-opleidingen geldt hetzelfde voor de avondtypes. Voor volwassen ochtendtypes maakt het minder uit hoe vroeg of hoe laat ze starten. Een latere lesstart zal bbl-studenten vermoedelijk niet hinderen. Hoe werkt de invloed van leeftijd?

Jongeren hebben moeite met een vroege start van de lesdag

Jongeren in de leeftijd van 12 tot 18 jaar hebben vaak moeite met een vroege start van de lesdag. In het voortgezet onderwijs is hier veel onderzoek naar gedaan met zowel correlatiestudies als semi-experimenten waarbij de slaaptijd werd verkort of verlengd (Owens, 2014; Owens, J. (2014). Insufficient Sleep in Adolescents and Young Adults: An Update on Causes and Consequences, Pediatrics, 134(3), 921-932.
 Curcio et al., 2006; Curcio, G., Ferrara, M., & De Gennaro, L. (2006). Sleep loss, Learning capacity and academic Performance, Sleep Medicine Reviews, 10, 323-337.
 zie ook Kennisrotonde, 2022). Kennisrotonde. (2022). Wat zijn de meest gunstige tijdstippen om les te geven aan vo-leerlingen voor hun leerprestaties? (KR.227).
 Leerlingen blijken langer te slapen als hun lesdag later start, al benutten ze niet alle vrijgekomen tijd voor slaap (Alfonsi et al., 2020;  Alfonsi, V., Scarpelli, S., D’Atri, A., Giacomo, S., & De Gennaro, L. (2020). Later School Start Time: The Impact of Sleep on Academic Performance and Health in the Adolescent Population. International Journal of Environmental Research and Public Health, 17, 2574.
Dunster et al., 2018;  Dunster, G., De La Iglesia, L., Ben-Hamo, M., Nave, C., Fleischer, J., Panda, S., & De La Iglesia, H. (2018). Sleepmore in Seattle: Later school start times are associated with more sleep and better performance in high school students, Science Advances, 4(12).
zie ook Kennisronde, 2022). Kennisrotonde. (2022). Wat zijn de meest gunstige tijdstippen om les te geven aan vo-leerlingen voor hun leerprestaties? (KR.227).
 Ze verslapen zich minder vaak, ze komen minder vaak te laat op school, verzuimen minder en ze zijn minder slaperig op school. 

Dat jongeren last hebben van een vroege start, komt door hun biologische klok in combinatie met hun behoefte aan nachtrust. Jonge kinderen zijn doorgaans vroeg wakker en ’s avond moe. Als ze ouder worden verschuift dit ritme richting de avond, terwijl hun slaapbehoefte zo’n 9 uur per nacht blijft. Door die verschuiving worden jongeren vanaf 12 jaar avondmensen: ze gaan later naar bed en willen ’s ochtends langer slapen dan kan om op tijd op school te zijn. Na hun 20e gaan jongvolwassenen onderling verschillen in biologische klok en worden ze meer een ochtendtype of avondtype. Ook neemt de behoefte aan nachtrust af tot zo’n 7,5 à 8 uur. Dit stabiliseert met de jaren (Van der Vinne et al., 2015; Van der Vinne, V,. Zerbini, G., Siersema, A., Pieper, A., Merrow, M., Hut, R., Roenneberg, T., & Kantermann, T. (2015). Timing of Examinations Affects School Performance Differently in Early and Late Chronotypes. Journal of Biological Rhythms, 30(1), 53-60.
 Wolfson & Caskardon, 1998; Wolfson, A., & Carskadon, M. (1998). Sleep Schedules and Daytime Functioning in Adolescents. Child Development, 69(4), 875-887.
 zie ook Kennisrotonde, 2022).  Kennisrotonde. (2022). Wat zijn de meest gunstige tijdstippen om les te geven aan vo-leerlingen voor hun leerprestaties? (KR.227).

Of ook de leerprestaties gebaat zijn bij een latere start van de lesdag, is niet helemaal duidelijk. In sommige studies wordt een positief verband gevonden, in andere geen verband. Negatieve effecten zijn niet gevonden (Alfonsi et al., 2020;  Alfonsi, V., Scarpelli, S., D’Atri, A., Giacomo, S., & De Gennaro, L. (2020). Later School Start Time: The Impact of Sleep on Academic Performance and Health in the Adolescent Population. International Journal of Environmental Research and Public Health, 17, 2574.
Martin et al., 2016; Martin, J. S., Gaudreault, M. M., Perron, M. & Laberge, L. (2016). Chronotype, Light Exposure, Sleep, and Daytime Functioning in High School Students Attending Morning or Afternoon School Shifts: An Actigraphic Study. Journal of Biological Rhythms, 31(2), 205-217.
 Williams & Shapiro, 2018). Williams,  K. M., & Shapiro, T. M. (2018). Academic achievement across the day: Evidence from randomized class schedules. Economics of Education Review, 67, 158-170.
 

Lessen begin middag en lange lesdagen hebben negatief effect op leerprestaties

In een aantal studies is ook naar andere kenmerken van het lesrooster gekeken. Zo concludeerden Dills en Hernándes-Julián (2008) Dills, A., & Hernández-Julian, R. (2008). Course scheduling and academic performance. Economics of Education Review, 27, 646-654.
 op basis van literatuuronderzoek en eigen empirisch onderzoek in het wetenschappelijk onderwijs, dat lessen aan het eind van de middag gunstiger zijn voor de leerprestaties van studenten dan lessen aan het begin van de middag. Dit ligt niet aan het lunchen en de zogenoemde after-dinner-dip, maar aan het bioritmisch ongunstige moment. De leerprestaties kort na het middaguur zijn lager, met en zonder lunch (Blake, 1971 en Javierre et al., 1996, aangehaald in Klein, 2004).  Klein, J. (2004). Planning Middle School Schedules for Improved Attention and Achievement. Scandinavian Journal of Educational Research, 48(4), 441-448.

Daarnaast hangt een langere lesdag negatief samen met leerprestaties, blijkt uit onderzoek bij de luchtmachtacademie in de VS (Williams & Shapiro, 2018). Williams,  K. M., & Shapiro, T. M. (2018). Academic achievement across the day: Evidence from randomized class schedules. Economics of Education Review, 67, 158-170.
 Studenten die langer les hebben op dezelfde dag en daardoor mogelijk cognitief vermoeid raken, scoren lager dan medestudenten in dezelfde lesgroep die geen of minder voorafgaande lessen hebben gevolgd. 

Ook zijn de leerresultaten beter als studenten een vak vaker in een week korter volgen dan wanneer ze een blokrooster hebben met langere lessen. Daar staat tegenover dat ander onderzoek positieve effecten van blokroosters laat zien, waarbij veel factoren een achterliggende rol lijken te spelen (Kennisrotonde, 2023).  Kennisrotonde. (2023). Wat is het effect van het aantal vakken dat leerlingen volgen op een dag op prestaties, motivatie en klassenklimaat? (KR.1837).

Meer nadeel bij minder goed presterende studenten

Vooral minder goed presterende studenten zijn in het nadeel bij (vroege) ochtendlessen en lange lesdagen, in vergelijking met beter presterende studenten. Dit blijkt uit verschillende studies onder kinderen, adolescenten en jongvolwassenen (Carell et al., 2011; Carrell, S. E., Maghakian, T., & West, J. E. (2011). A’S from zzzz’s? the causal effect of school start time on the academic achievement of adolescents. American Economic Journal: Economic Policy, 3(3), 62-81.
 Cortes et al., 2012;  Cortes, K., Bricker, J., & Rohlfs, C. (2012). The role of specific subjects in education production functions: Evidence from morning classes in Chicago public high schools. The BE Journal of Economic Analysis & Policy, 12(1).
Edwards, 2012). Edwards, F. (2012). Early to rise? The effect of daily start times on academic performance. Economics of Education Review, 31(6), 970-983.
 Vermoedelijk komt dit doordat goed presterende leerlingen beter in staat zijn zich te concentreren, ook bij lessen op een voor hen ongunstig tijdstip (Klein, 2004). Klein, J. (2004). Planning Middle School Schedules for Improved Attention and Achievement. Scandinavian Journal of Educational Research, 48(4), 441-448.

Kennismakelaar:Niek van den Berg