Wat zijn bij leerlingen met een TOS belangrijke talige en niet-talige voorspellers voor leerresultaten in het vo?

Leerlingen met een taalontwikkelingsstoornis (TOS) ervaren structurele taalproblemen. Vaak hebben ze een relatief normaal non-verbaal IQ (Clegg et al., 2005; Clegg, J., Hollis, C., Mawhood, L., & Rutter, M. (2005). Developmental language disorders – a follow-up in later adult life. Cognitive, language and psychosocial outcomes. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 46(2), 128-149. https://doi.org/10.1111/j.1469-7610.2004.00342.x
 Botting, 2020) Botting, N. (2020). Language, literacy and cognitive skills of young adults with developmental language disorder (DLD). International Journal of Language & Communication Disorders, 55(2), 255-265. https://doi.org/10.1111/1460-6984.12518
. Toch verschillen ze sterk in hoe zij zich ontwikkelen en welke schoolloopbaan ze doorlopen (Ziegenfusz et al., 2022) Ziegenfusz, S., Paynter, J., Flückiger, B., & Westerveld, M. F. (2022). A systematic review of the academic achievement of primary and secondary school-aged students with developmental language disorder. Autism & Developmental Language Impairments, 7, 23969415221099397. https://doi.org/10.1177/23969415221099397
. De vraag is daarom welke kenmerken bij leerlingen met een TOS daadwerkelijk latere leerresultaten voorspellen. 

Algemene voorspellers van schoolsucces 

Over het algemeen is intelligentie een belangrijke voorspeller Onder een belangrijke voorspeller verstaan we hier een kenmerk waarvan onderzoek herhaaldelijk heeft aangetoond dat het samenhangt met of bijdraagt aan latere leerresultaten.
 van schoolsucces. Maar IQ alleen biedt onvoldoende basis om toekomstige schoolprestaties te voorspellen (Mayes et al., 2009; Mayes, S. D., Calhoun, S. L., Bixler, E. O., & Zimmerman, D. N. (2009). IQ and neuropsychological predictors of academic achievement. Learning and Individual Differences, 19(2), 238-241. https://doi.org/10.1016/j.lindif.2008.09.001
 Struiksma et al., 2013) Struiksma, C., Spaans, G., Clijsen, A., Hollenberg, J., & Pameijer, N. (2013). Ontwikkelingsperspectief in het speciaal basisonderwijs en speciaal onderwijs (G. Spaans & H. Van Gerven, Reds.). Utrecht: PO Raad.
. Motivatie, concentratie, zelfbeeld, verschillende kenmerken van de leerling en de omgeving kunnen tevens bijdragen aan schoolprestaties (Kennisrotonde, 2017) Kennisrotonde. (2017). (KR.264). Wat zijn determinanten van schoolloopbaansucces in het voortgezet onderwijs van leerlingen met gedragsproblemen en/of psychiatrische problemen die uitstromen uit het speciaal (basis)onderwijs?
. Ook bij leerlingen in het speciaal (basis)onderwijs spelen executieve functies zoals inhibitie en emotieregulatie een rol, net als vaardigheden op het gebied van planning, organisatie en werkhouding (Kennisrotonde, 2017) Kennisrotonde. (2017). (KR.264). Wat zijn determinanten van schoolloopbaansucces in het voortgezet onderwijs van leerlingen met gedragsproblemen en/of psychiatrische problemen die uitstromen uit het speciaal (basis)onderwijs?
.

Taal- en geletterdheid belangrijke voorspeller voor leerlingen met TOS 

Bovenstaande algemene voorspellers gelden niet automatisch voor leerlingen met een TOS. Bij hen hangen eerdere leerprestaties en taal- en geletterdheidvaardigheden (lezen, schrijven en spelling) het duidelijkste samen met latere schoolprestaties (Dockrell et al., 2011; Dockrell, J. E., Lindsay, G., & Palikara, O. (2011). Explaining the academic achievement at school leaving for pupils with a history of language impairment: Previous academic achievement and literacy skills. Child Language Teaching and Therapy, 27(2), 223-237. https://doi.org/10.1177/0265659011398671
 Snowling et al., 2001) Snowling, M. J., Adams, J. W., Bishop, D. V. M., & Stothard, S. E. (2001). Educational attainments of school leavers with a preschool history of speech‐language impairments. International Journal of Language & Communication Disorders, 36(2), 173-183. https://doi.org/10.1080/13682820120976
. Zo bleek uit een studie naar Engelstalige leerlingen met een TOS dat geletterdheid (schrijven, spelling, grammatica, lezen en woordenschat), non-verbaal IQ en luistervaardigheid op elfjarige leeftijd samen een grote voorspellende waarde hadden voor latere schoolprestaties. Dit gold voor de prestaties voor Engels, wiskunde en wetenschap op veertienjarige leeftijd (Dockrell et al., 2011) Dockrell, J. E., Lindsay, G., & Palikara, O. (2011). Explaining the academic achievement at school leaving for pupils with a history of language impairment: Previous academic achievement and literacy skills. Child Language Teaching and Therapy, 27(2), 223-237. https://doi.org/10.1177/0265659011398671
.

Ook een ander onderzoek onder Engelstalige vijftienjarigen met een TOS vond dat geletterdheid de prestaties op toetsen van Engels en wiskunde voorspelde, ook als het non-verbale IQ gelijk was. Dit verband was sterker voor Engels dan voor wiskunde (Snowling et al., 2001) Snowling, M. J., Adams, J. W., Bishop, D. V. M., & Stothard, S. E. (2001). Educational attainments of school leavers with a preschool history of speech‐language impairments. International Journal of Language & Communication Disorders, 36(2), 173-183. https://doi.org/10.1080/13682820120976
.

Bij Zweedse adolescenten met een TOS vonden onderzoekers eveneens aanwijzingen voor een relatie tussen taalvaardigheid en schoolresultaten (Sandgren et al., 2025) Sandgren, O., Sahlén, B., Samuelsson, C., & Ekström, A. (2025). Predictors of academic achievement and educational support for adolescents with developmental language disorder (DLD). Child Language Teaching and Therapy, 41(2), 129-141. https://doi.org/10.1177/02656590251339377
. De onderzoekers onderscheidden verschillende subtypen van TOS, namelijk beperkingen in het begrijpen van taal (receptief), het gebruiken van taal (expressief), de uitspraak van klanken of ongespecificeerde beperkingen. Leerlingen met receptieve taalproblemen hadden een lagere kans op het behalen van voldoende hoge cijfers dan leerlingen met expressieve taalproblemen. Dat komt overeen met eerder onderzoek, waaruit blijkt dat receptieve taalstoornissen bij de start van het onderwijs leiden tot gevolgen op lange termijn (Snowling et al., 2016) Snowling, M.J., Duff, F.J., Nash, H.M., et al. (2016) Language profiles and literacy outcomes of children with resolving, emerging, or persisting language impairments. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 57(12): 1360–1369.
.

Fonologische vaardigheden, zoals het herkennen en verwerken van klanken in woorden, lijken ook een rol te spelen. Zo ontdekten onderzoekers dat de benoemsnelheid van objecten, gemeten bij zesjarige kinderen met een TOS, de schoolcijfers op twaalfjarige leeftijd voorspelde (Aguilar-Mediavilla et al., 2019) Aguilar-Mediavilla, E., Buil-Legaz, L., López-Penadés, R., Sanchez-Azanza, V. A., & Adrover-Roig, D. (2019). Academic Outcomes in Bilingual Children With Developmental Language Disorder: A Longitudinal Study. Frontiers in Psychology, 10, 531. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2019.00531
. Daarnaast hing fonologisch bewustzijn in de adolescentie samen met onderwijsuitkomsten op jongvolwassen leeftijd, zowel bij leerlingen met als zonder een TOS (Young et al., 2002) Young, A. R., Beitchman, J. H., Johnson, C., Douglas, L., Atkinson, L., Escobar, M., & Wilson, B. (2002). Young adult academic outcomes in a longitudinal sample of early identified language impaired and control children. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 43(5), 635-645. https://doi.org/10.1111/1469-7610.00052
. Fonologisch bewustzijn droeg bij aan de onderwijsuitkomsten, ook wanneer rekening werd gehouden met non-verbaal IQ en benoemsnelheid. 

Niet-talige kenmerken mogelijk relevant voor schoolloopbaan voor leerlingen met TOS 

Ook niet-talige en sociaal-emotionele kenmerken kunnen relevant zijn voor de schoolloopbaan van kinderen met een TOS. Non-verbaal IQ, werkgeheugen en snelheid van automatisering bleken in een studie belangrijke voorspellers van taaluitkomsten bij kinderen met een TOS (Blake, 2024) Blake, A. R. (2924). Cognitive Predictors of Individual Differences in Language Acquisition. University of Birmingham.
. Van deze kenmerken had werkgeheugen de grootste voorspellende waarde, gevolgd door non-verbaal IQ. 

Ook een andere studie wijst op het belang van werkgeheugen (Alloway en Alloway, 2010) Alloway, T. P., & Alloway, R. G. (2010). Investigating the predictive roles of working memory and IQ in academic attainment. Journal of Experimental Child Psychology, 106(1), 20-29. https://doi.org/10.1016/j.jecp.2009.11.003
. Daaruit blijkt dat een sterker werkgeheugen op vijfjarige leeftijd betere leerresultaten zes jaar later voorspelt. Maar omdat dit onderzoek zich niet specifiek richtte op leerlingen met een TOS, is onduidelijk in hoeverre dit ook voor hen geldt. Wel sluit deze bevinding aan bij onderzoek waarin werkgeheugen samenhangt met de taal- en leesontwikkeling van leerlingen met een TOS (Van Weerdenburg et al., 2009; Van Weerdenburg, M., Verhoeven, L., Van Balkom, H., & Bosman, A. (2009). Cognitive and Linguistic Precursors to Early Literacy Achievement in Children With Specific Language Impairment. Scientific Studies of Reading, 13(6), 484-507. https://doi.org/10.1080/10888430903162936
 Young et al., 2002) Young, A. R., Beitchman, J. H., Johnson, C., Douglas, L., Atkinson, L., Escobar, M., & Wilson, B. (2002). Young adult academic outcomes in a longitudinal sample of early identified language impaired and control children. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 43(5), 635-645. https://doi.org/10.1111/1469-7610.00052
.

Voor executieve functies, zoals aandacht en inhibitie (het vermogen om impulsen te remmen), is het bewijs voor leerlingen met TOS minder eenduidig. Een studie vond bijvoorbeeld geen voorspellende waarde van aandacht op de schoolprestaties bij kinderen met een TOS (Aguilar-Mediavilla et al., 2019) Aguilar-Mediavilla, E., Buil-Legaz, L., López-Penadés, R., Sanchez-Azanza, V. A., & Adrover-Roig, D. (2019). Academic Outcomes in Bilingual Children With Developmental Language Disorder: A Longitudinal Study. Frontiers in Psychology, 10, 531. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2019.00531
. Ook voor inhibitie wijzen de resultaten niet één kant op (Blake, 2024) Blake, A. R. (2924). Cognitive Predictors of Individual Differences in Language Acquisition. University of Birmingham.
. In een kleinschalige studie vonden onderzoekers dat naast IQ ook sociaal-emotionele kenmerken zoals zelfvertrouwen en creativiteit tijdens het spelen van belang zijn voor succesvol onderwijs op de lange termijn (Ullrich et al., 2017) Ullrich, D., Ullrich, K., & Marten, M. (2017). IQ, non-cognitive and social-emotional parameters influencing education in speech- and language-impaired children. Cogent Education, 4(1), 1357912. https://doi.org/10.1080/2331186X.2017.1357912
. 

Meer weten?                                                                

Lees meer over voorspellers van schoolloopbaansucces in Kennisrotonde. (2017). Wat zijn determinanten van schoolloopbaansucces in het voortgezet onderwijs van leerlingen met gedragsproblemen en/of psychiatrische problemen die uitstromen uit het speciaal (basis)onderwijs?  (KR.264)

Kennismakelaar: Loes van Druten

Antwoordspecialist: Emma Bastiaansen 

Referentie: Kennisrotonde. (2026). Wat zijn bij leerlingen met een TOS belangrijke talige en niet-talige voorspellers voor leerresultaten in het vo? (KR. 3034)