Vakkennis, algemene pedagogiek/didactiek en vakdidactiek
Er zijn drie kennistypen te onderscheiden voor bekwaamheid van leraren om kennis toegankelijk te maken voor leerlingen. Dat zijn vakkennis, algemene pedagogiek/didactiek en vakdidactiek. Vakkennis is de inhoudelijke kennis over een bepaald vak(gebied). Algemene pedagogiek/didactiek gaat over hoe leerlingen leren. Vakdidactiek betreft de kennis die docenten inzetten bij het ondersteunen van het leren van bepaalde leerinhouden, rekening houdend met leerling- en contextkenmerken.
Vakdidactiek staat centraal binnen de bekwaamheid van leraren, omdat daar de inhoud en de wijze van overbrengen van die inhoud aan de leerling met zijn of haar specifieke kenmerken samenkomt. In vakdidactiek smelten vakinhoudelijke kennis en algemene didactische kennis als het ware samen.
Regelgeving over bekwaamheid leraren
Bovenstaande driedeling komt ook terug in de huidige regelgeving rondom bekwaamheden. In de regelgeving worden algemene bekwaamheden beschreven die voor alle leraren gelden en aanvullende bekwaamheden voor leraren in de beroepsgerichte vakken op het vmbo en mbo. Deze aanvullende bekwaamheidseisen zijn bedoeld om in de beroepsgerichte lessen een duidelijke verbinding te (kunnen) leggen met de beroepspraktijk.
In het Nederlandse voortgezet onderwijs worden twee soorten vakken aangeboden: 1) algemeen vormende vakken als Nederlands en wiskunde en 2) beroepsgerichte vakken als Ondernemen en Autoschade en spuiten. Beroepsgerichte vakken worden gegeven op de drie beroepsgerichte leerwegen van het vmbo.
Onderzoek naar vakinhoudelijke, vakdidactische en pedagogische didactische bekwaamheden vindt in Nederland, en daarbuiten, eigenlijk altijd plaats binnen de algemeen vormende vakken. Onderzoek binnen de beroepsgerichte vakken op het vmbo vindt niet tot nauwelijks plaats. Onduidelijk is dan ook in hoeverre er raakvlakken zijn tussen algemeen vormende en beroepsgerichte vakken of tussen de beroepsgerichte vakken onderling.
Wat betreft de algemeen vormende vakken blijkt dat de hoofdmoot van het onderzoek betrekking heeft op de bekwaamheden van leraren in het exacte domein: bètavakken en wiskunde. Dat komt doordat wiskunde en natuurwetenschappen in vergelijking met andere disciplines een rijkere onderzoeksliteratuur kennen.
Vakinhoudelijke kennis als voorwaarde voor vakdidactiek
Bij wiskundedocenten in de onderbouw voortgezet onderwijs is afzonderlijk gekeken naar de kennis van hun vak en naar kennis van elementen van vakdidactiek. Het blijkt dat vakdidactiek niet samenvalt en geen onderdeel is van de vakkennis. Vakkennis is eerder een noodzakelijke maar niet voldoende voorwaarde voor vakdidactiek.
Vakdidactiek blijkt volgens onderzoek een substantieel en significant effect te hebben op (de ontwikkeling in) leerlingresultaten. Dit wordt vooral veroorzaakt door betere instructie aan de leerlingen (individuele ondersteuning, alignment van instructie met het curriculum, inzet van taken in de les).
Empirisch onderzoek naar vakdidactiek richt zich meestal op één specifieke discipline, bijvoorbeeld aardrijkskunde, geschiedenis of scheikunde. Het vraagt nader (vergelijkend) onderzoek van deze studies c.q. disciplines om helder te krijgen of er overlap bestaat en zo ja, in welke mate. Uit onderzoek kan worden afgeleid dat er in ieder geval enige mate van overlap verwacht mag worden.
Dit antwoord is tot stand gekomen met dank aan Sjerp van der Ploeg en José Mulder (Kennismakelaars Kennisrotonde).
