Is het gebruik van een persoonlijk ontwikkelplan of persoonlijk actieplan effectief voor verbetering van motivatie en leeruitkomsten van mbo-studenten?

Het mbo zet voor loopbaanbegeleiding en -oriëntatie verschillende instrumenten in. Een daarvan is het persoonlijk ontwikkelingsplan (POP), vaak vergezeld van een persoonlijk actieplan (PAP). In het POP reflecteert de student op zijn of haar vaardigheden en competenties, en stelt aan de hand daarvan leerdoelen vast. In het PAP zet de student uiteen met welke acties hij of zij de leerdoelen kan bereiken en welke afspraken er met docenten of begeleiders gemaakt zijn.

Positieve opbrengsten POP onder voorwaarden

Er is geen onderzoek bekend naar de relatie tussen de inzet van een POP op studieresultaten van mbo-studenten. Wel naar effecten op loopbaancompetenties, opleidingskeuzes, leermotivatie en zelfregulerend leren. Uit deze onderzoeken komt een duidelijke boodschap naar voren: portfolio-instrumenten zijn alleen effectief en zinvol als de student hierin voldoende wordt begeleid. Het gaat dan om individuele ondersteuning door een studieloopbaanbegeleider, docent of andere begeleider.

Veel studenten beschikken nog niet over de juiste competenties om zelfstandig te kunnen reflecteren op hun ambities, kwaliteiten en motieven. Daardoor ervaren ze instrumenten als het POP als weinig zinvol. Ook kan het aantal reflectieopdrachten en het aantal op te stellen leerdoelen de betrokkenheid en motivatie van studenten negatief beïnvloeden.

Goed reflecteren leidt tot inzichten in het leerproces

Als studenten tot een goed reflectieproces komen, krijgen ze inzicht in wat ze moeten leren, hoe ze het beste leren en wat ze aan ondersteuning nodig hebben. Dit zijn voor studenten de eerste vereisten voor zelfregulerend zelfsturend leren. Vervolgens is het belangrijk dat studenten de uitkomsten van reflectie om kunnen zetten in verbeteracties. Daarvoor zijn aanvullende competenties nodig, zoals zelfvertrouwen, doorzettingsvermogen, initiatief nemen, gemotiveerd zijn om te leren en plannen.

Bij studenten niveau 1 en 2 zijn verschillende van deze competenties beperkt aanwezig. Echter, ook op de lagere mbo-niveaus zijn zelfreflectie en zelfregulerende vaardigheden door intensieve begeleiding tot op zekere hoogte aan te leren.

Goede begeleiding van studenten is een must

Kwalitatief goede begeleiding is dus cruciaal voor een zinvolle inzet van portfolio-instrumenten. Dat houdt in dat feedback en dialoog in het gesprek tussen begeleider en student centraal staan. De begeleider stelt vragen die de reflectie en zelfsturing stimuleren. Daarnaast is er een balans tussen directieve en niet-directieve begeleiding, afgestemd op de behoefte aan autonomie van de student. Deze balans heeft een positief effect op de leermotivatie. De ervaringen van de student bepalen de inhoud van de gesprekken, die vooral gericht zijn op de toekomst, en niet alleen op studieresultaten.

Ruimte voor persoonlijk contact kan een goede relatie tussen begeleider en student bevorderen. Het helpt wanneer de begeleider interesse toont en zich inleeft in de student. Het is nuttig om de professionele begeleiding te combineren met feedback van medestudenten. Studenten kunnen elkaar helpen om het reflectieproces goed op gang te brengen.

Dit antwoord is tot stand gekomen met dank aan Judith Conijn en Hajo Meijer (antwoordspecialisten) en Alexander Krepel (kennismakelaar Kennisrotonde). Zij hebben hiertoe Kariene Mittendorff (Hogeschool Saxion) geconsulteerd.