Het Nederlands kent vier clusters in de relatie tussen letternaam en letterklank. Letternamen die samenvallen met de klank die ze representeren, zien we bij de klinkers. Dan zijn er letternamen die beginnen met de klank die ze representeren (b, c, d, g, h, j, k, p, q, t, v, w, z) of daarmee eindigen (f, l, m, n, r, s, x). Ten slotte is er een letternaam waarin de klank die hij representeert niet voorkomt: de y.
Alfabetisering bij kinderen en bij anderstalige analfabete volwassenen
Kinderen die in hun moedertaal leren lezen en schrijven kunnen putten uit hun ervaring met de taal. Voor anderstalige analfabeten gaat het om een onbekende taal. De groep anderstalige analfabete volwassenen is bovendien heel gevarieerd. Een deel van hen heeft nooit onderwijs gevolgd, anderen zijn wel naar school geweest maar hebben het eigen schrift nooit onder de knie gekregen. Ook zijn er volwassenen die uit een land komen met een ander schriftbeeld dan het Latijnse.
Er is geen onderzoek gedaan onder volwassenen, maar het is aannemelijk dat de resultaten die bij kinderen worden gevonden, ook voor volwassenen gelden. Zo zijn de cognitieve vaardigheden en de kennis over taal bij anderstalige analfabete volwassenen en bij kleuters uit groep 2 vergelijkbaar. Het alfabetiseringsproces bij kinderen (in hun moedertaal) en anderstalige volwassenen (in Nederlands als tweede taal) voltrekt zich volgens dezelfde fasen.
Kennis van letternamen en -klanken als basis voor verdere taalontwikkeling
Voordat kinderen leren lezen, hebben ze al kennis en vaardigheden opgedaan die daarbij helpen. Ze zijn mondeling taalvaardig, ze weten wat boeken zijn en ze kunnen hun eigen naam vaak al schrijven. Verder kunnen kinderen cijfers van letters onderscheiden en hebben ze enige kennis van de namen van de letters. Bij beginnend lezen leren kinderen dat gesproken taal kan worden opgedeeld in woorden en klanken, en ze leren de relatie tussen letters en klanken. Letternaamkennis blijkt een belangrijke voorspeller voor letterklankkennis en de daaruit voortvloeiende lees- en schrijfvaardigheid. Een beperkte kennis van letternamen en -klanken hangt samen met latere leesproblemen.
Kinderen in de onderbouw kennen de letternamen en bijbehorende klanken het best voor klinkers en voor de letternamen die beginnen met de klank die ze representeren. Als de letternaam bekend is, is ook de bijbehorende klank bekend. Bij de andere twee clusters is die kennis kleiner, en kan er bij sommige kinderen verwarring ontstaan over de juiste klank van de letter. Er zijn ook letters die meerdere klanken representeren (bijvoorbeeld de klinkers, de c, de d), maar dit is bij het aanvankelijk lezen niet aan de orde en zal daarom niet tot verwarring leiden.
Letternamen aanleren helpt
Een solide kennis van letternamen helpt bij het aanvankelijk lezen en schrijven. Dat geldt voor kinderen in hun moedertaal en lijkt eveneens op te gaan voor anderstalige analfabete volwassenen. Kinderen die zowel letternamen als letterklanken aanleren, hebben een betere letterklankkennis dan kinderen die alleen letterklanken leren. Instructie in kleine groepen levert grotere alfabetkennis op dan individuele instructie. Instructie op school leidt tot betere resultaten dan thuis oefenen met ouders.
Meer weten?
Lees het volledige rapport opgesteld als antwoord op deze vraag, inclusief geraadpleegde bronnen.
Dit antwoord is tot stand gekomen met dank aan Georgia Vasilaras (kennismakelaar Kennisrotonde).
