Kunnen leerlingen beter met online kaarten werken als ze op de basisschool topografie hebben geleerd?
Er is geen bewijs dat leerlingen beter met online kaarten kunnen werken als ze op de basisschool topografie hebben geleerd. Binnen het aardrijkskundeonderwijs leren leerlingen om online kaarten te lezen, analyseren en interpreteren. Topografische kennis speelt hierbij geen rol. Het is ook geen doel van topografie om beter te kunnen omgaan met online kaarten. Wel lijkt topografische kennis bij te dragen aan de ‘mentale wereldkaart’ van de leerling, als onderdeel van diens ‘geografisch besef’. Maar stevig bewijs hiervoor ontbreekt.
Gepubliceerd:
Topografie is de kennis van de ligging en kenmerken van plaatsen, landen, wateren, gebergtes, et cetera (toponiemen). Veel mensen beschouwen het als een onmisbaar onderdeel van het aardrijkskundeonderwijs. Tegelijkertijd worden vraagtekens geplaatst bij de waarde van topografie, zeker in een wereld waarin online kaarten (bijvoorbeeld Google Maps) via ieders telefoon toegankelijk zijn en je elke plaats gemakkelijk kunt opzoeken en ernaartoe kunt navigeren.
Kaarten worden op veel meer manieren gebruikt dan alleen om plaatsen op te zoeken en ernaartoe te navigeren. Binnen het aardrijkskundeonderwijs staan vier kaartvaardigheden centraal
Havelková, L., Hanus, M. (2019). Map skills in education: a systematic review of terminology, methodology, and influencing factors. Review of International Geographical Education Online (RIGEO), 9(2), 361-401. https://doi.org/10.33403/rigeo.591094
Van der Schee, J. A. (2002). Kaarten geven te denken. Onderwijscentrum VU.
:
- Kaartlezen: symbolen, kleuren, oriëntatie en legenda kunnen aflezen en begrijpen op verschillende typen kaarten.
- Kaartanalyse: ruimtelijke patronen, relaties en processen op een kaart kunnen duiden.
- Kaartinterpretatie: betekenis kunnen geven aan kaartinformatie in context.
- Kaartproductie: zelf kaarten kunnen maken, met een correct gebruik van symbolen, perspectief en verhoudingen.
Geen onderzoek naar rol topografische kennis bij gebruik online kaarten
De vaardigheden kaartlezen, kaartanalyse, kaartinterpretatie en kaartproductie gaan over het gebruik van (online) kaarten. Er is geen onderzoek gedaan naar het effect van kennis van toponiemen op deze vaardigheden. In een grote reviewstudie zijn 67 experimentele en cross-sectionele onderzoeken bekeken waarin meer dan honderd potentieel relevante factoren zijn geïnventariseerd, die kaartvaardigheden van leerlingen en studenten kunnen beïnvloeden
Havelková, L., Hanus, M. (2019). Map skills in education: a systematic review of terminology, methodology, and influencing factors. Review of International Geographical Education Online (RIGEO), 9(2), 361-401. https://doi.org/10.33403/rigeo.591094
. Te denken valt aan factoren zoals lees- en rekenvaardigheden, reiservaring en atlasbezit. Topografische kennis is in geen enkel onderzoek als relevante factor meegenomen. Een oorzaak-gevolgrelatie tussen topografische kennis en kunnen werken met online kaarten is dus niet te leggen. Blijkbaar veronderstellen wetenschappers zo’n relatie ook niet.
Mogelijk verband tussen topografische kennis en kaartproductie
Kaartproductie verschilt van de andere kaartvaardigheden omdat leerlingen hierbij zelf een kaart tekenen, bijvoorbeeld van een regio of een land, in plaats van een bestaande (online) kaart te gebruiken. Hoe goed iemand een kaart kan tekenen hangt vooral af van de manier waarop dit in de lessen is geleerd. Ook speelt mee hoeveel ervaring diegene al met kaarten heeft, en hoeveel kennis van de symbolen en regels die bij kaarten horen
Havelková, L., Hanus, M. (2019). Map skills in education: a systematic review of terminology, methodology, and influencing factors. Review of International Geographical Education Online (RIGEO), 9(2), 361-401. https://doi.org/10.33403/rigeo.591094
.
Kaartproductie sluit het meest aan bij het doel van topografie: een mentale wereldkaart vormen. Er wordt niet veel wetenschappelijk onderzoek gedaan naar kaartproductie. Een kleinschalig onderzoek op de Spaanse Balearen wijst erop dat er een relatie kan bestaan tussen topografische kennis en kaartproductie
Binimelis Sebastián J., Pla-Sanchis, C., Serrano-Varon, J. & Sanchez Casado, M. (2023). The use of mental maps in the assessment of geographic knowledge: Form and content of map sketches drawn by last year Primary Education students in the Balearic Islands (Spain). Geographia Polonica, 96(2), 279-297. https://doi.org/10.7163/GPol.0256
. Leerlingen van 11 en 12 jaar die meer plaatsnamen kenden, waren beter in staat om een waarheidsgetrouwe kaart van de eilandengroep te tekenen. Uitgebreid onderzoek naar het verband tussen topografische kennis en kaartproductie en het maken van een mentale wereldkaart ontbreekt echter.
Topografie heeft andere doelen
Topografische kennis lijkt geen voorwaarde te zijn om te kunnen omgaan met (online) kaarten. Dat is niet zo vreemd, omdat het leren van topografie in het aardrijkskunde-onderwijs helemaal niet als doel heeft om kaartvaardigheden te verbeteren. Het nationaal expertisecentrum voor het curriculum SLO onderscheidt drie doelen voor topografie
Bakker, A. (2021). Topografie in het basisonderwijs. SLO.
. Topografische kennis zorgt ervoor dat leerlingen …
- een mentale kaart van de wereld in hun hoofd krijgen. Ze weten daardoor welke gebieden dichtbij en welke veraf liggen, waar gebieden ten opzichte van hun eigen omgeving liggen en hebben direct bepaalde beelden bij toponiemen (‘De Sahara is een woestijn’, ‘De Rijn is een rivier’).
- nieuwe informatie beter kunnen ordenen. Plaatsnamen die in het nieuws voorbijkomen, kunnen ze zo direct plaatsen binnen een geografische context, zoals een provincie, een land of een werelddeel (‘Oekraïne grenst aan Rusland, maar ook aan de Europese Unie’).
- de taal ontwikkelen om over verschijnselen en ontwikkelingen te kunnen praten, zodat ze die beter kunnen begrijpen (‘Deze vluchtelingen steken de Middellandse Zee over’, ‘Het mondiale Zuiden wordt sterker getroffen door klimaatverandering dan het mondiale Noorden’).
Topografische kennis is dus geen middel om kaartvaardigheden aan te leren, en ook geen doel op zichzelf. Topografische kennis maakt deel uit van het geheel van kennis, vaardigheden en attitudes die samen het ‘geografisch besef’ van de leerling vormen. Dat bestaat met name uit een mentale wereldkaart, inzicht in ruimtelijke vraagstukken en geografische (onderzoeks)vaardigheden. Docenten kunnen topografische kennis bijvoorbeeld integreren in een context van klimaatsverandering, ruimtelijke ongelijkheid, landschapsbeheer en milieuproblematiek
Beneker, T., Van Boxtel, C., De Leur, T., Smits, A., Blankman, M. & De Groot-Reuvekamp, M. (2020). Geografisch en historisch besef ontwikkelen op de basisschool. Een literatuurstudie naar onderzoek over aardrijkskunde- en geschiedenisonderwijs in het primair onderwijs. Universiteit Utrecht / Universiteit van Amsterdam.
KNAG (2017). Visie op het aardrijkskundeonderwijs - voor het primair en voortgezet onderwijs naar aanleiding van Curriculum.nu. Koninklijk Nederlands Aardrijkskunde Genootschap.
Van der Schee, J. A. (2007). Gisse leerlingen; Geografische Informatie Systemen, geografisch besef en aardrijkskundeonderwijs. Onderwijscentrum VU.
.
Kennismakelaar: Carolien van Rens
Antwoordspecialist: Frank Willems
Referentie: Kennisrotonde (2026). Kunnen leerlingen beter met online kaarten werken als ze op de basisschool topografie hebben geleerd? (KR. 2851)
Geraadpleegde bronnen
Havelková, L., Hanus, M. (2019). Map skills in education: a systematic review of terminology, methodology, and influencing factors. Review of International Geographical Education Online (RIGEO), 9(2), 361-401. https://doi.org/10.33403/rigeo.591094Van der Schee, J. A. (2002). Kaarten geven te denken. Onderwijscentrum VU.
Havelková, L., Hanus, M. (2019). Map skills in education: a systematic review of terminology, methodology, and influencing factors. Review of International Geographical Education Online (RIGEO), 9(2), 361-401. https://doi.org/10.33403/rigeo.591094
Havelková, L., Hanus, M. (2019). Map skills in education: a systematic review of terminology, methodology, and influencing factors. Review of International Geographical Education Online (RIGEO), 9(2), 361-401. https://doi.org/10.33403/rigeo.591094
Binimelis Sebastián J., Pla-Sanchis, C., Serrano-Varon, J. & Sanchez Casado, M. (2023). The use of mental maps in the assessment of geographic knowledge: Form and content of map sketches drawn by last year Primary Education students in the Balearic Islands (Spain). Geographia Polonica, 96(2), 279-297. https://doi.org/10.7163/GPol.0256
Bakker, A. (2021). Topografie in het basisonderwijs. SLO.
Beneker, T., Van Boxtel, C., De Leur, T., Smits, A., Blankman, M. & De Groot-Reuvekamp, M. (2020). Geografisch en historisch besef ontwikkelen op de basisschool. Een literatuurstudie naar onderzoek over aardrijkskunde- en geschiedenisonderwijs in het primair onderwijs. Universiteit Utrecht / Universiteit van Amsterdam.
KNAG (2017). Visie op het aardrijkskundeonderwijs - voor het primair en voortgezet onderwijs naar aanleiding van Curriculum.nu. Koninklijk Nederlands Aardrijkskunde Genootschap.
Van der Schee, J. A. (2007). Gisse leerlingen; Geografische Informatie Systemen, geografisch besef en aardrijkskundeonderwijs. Onderwijscentrum VU.
Bakker, A. (2021). Topografie in het basisonderwijs. SLO.
Beneker, T., Van Boxtel, C., De Leur, T., Smits, A., Blankman, M. & De Groot-Reuvekamp, M. (2020). Geografisch en historisch besef ontwikkelen op de basisschool. Een literatuurstudie naar onderzoek over aardrijkskunde- en geschiedenisonderwijs in het primair onderwijs. Universiteit Utrecht / Universiteit van Amsterdam.
Binimelis Sebastián J., Pla-Sanchis, C., Serrano-Varon, J. & Sanchez Casado, M. (2023). The use of mental maps in the assessment of geographic knowledge: Form and content of map sketches drawn by last year Primary Education students in the Balearic Islands (Spain). Geographia Polonica, 96(2), 279-297. https://doi.org/10.7163/GPol.0256
Havelková, L., Hanus, M. (2019). Map skills in education: a systematic review of terminology, methodology, and influencing factors. Review of International Geographical Education Online (RIGEO), 9(2), 361-401. https://doi.org/10.33403/rigeo.591094
KNAG (2017). Visie op het aardrijkskundeonderwijs - voor het primair en voortgezet onderwijs naar aanleiding van Curriculum.nu. Koninklijk Nederlands Aardrijkskunde Genootschap.
Van der Schee, J. A. (2002). Kaarten geven te denken. Onderwijscentrum VU.
Van der Schee, J. A. (2007). Gisse leerlingen; Geografische Informatie Systemen, geografisch besef en aardrijkskundeonderwijs. Onderwijscentrum VU.
