Dit antwoord is geschreven voor 2020. Benieuwd naar de nieuwste inzichten? Stel de vraag opnieuw via Stel je vraag.
Creatief denken is een van de 11 vaardigheden in het model voor 21e eeuwse vaardigheden van SLO en Kennisnet. Op de SLO-website over het ‘curriculum van de toekomst’ wordt creatief denken (en handelen) omschreven als het vermogen om nieuwe en/of ongebruikelijke maar toepasbare oplossingen voor bestaande vraagstukken te vinden.
Vakoverstijgend
Leraren besteden in wisselende mate aandacht aan creatief denken, maar het heeft nog geen duidelijke plaats in het curriculum van het basisonderwijs en in de onderbouw van het voortgezet onderwijs. Als het daar al een plaats heeft, dan is het vooral in de kunstvakken en bij techniek. Echter, creativiteit is niet alleen relevant bij de kunstvakken, zoals meestal wordt gedacht, maar ook voor basisvakken als rekenen en Nederlandse taal. Creatief denken zou bovendien vakoverstijgend moeten zijn, maar daarvan is in de praktijk nog niet veel te zien.
De onderwijspraktijk
Er zijn verschillende pedagogisch-didactische benaderingen en materialen waarvan verondersteld wordt dat het bijdraagt aan de ontwikkeling van creatief denken:
Een kindgerichte benadering – Deze zet aan tot het ontwikkelen van creatief denken, of is daar een voorwaarde voor. In Nederland kennen we het ontwikkelingsgericht onderwijs (OGO) waarin de leraar geen kennis overdraagt maar het kind op maat en ‘vraaggestuurd’ uitdaagt en stimuleert zijn talenten in te zetten om de wereld te leren kennen.
De rol van der leraar – Stimuleren van creatief denken vraagt van leraren dat ze naast didacticus en pedagoog ook regisseur/ontwerper, model, coach, medespeler en instructeur zijn. Leraren zijn begeleiders van de leerlingen. Ze stimuleren, sturen, helpen en ondersteunen leerlingen bij het zelf ter hand nemen van hun eigen leerproces.
Een uitdagende leeromgeving – Een leeromgeving waarin kinderen worden gestimuleerd om zelf oplossingen te bedenken, zou het sterkst bijdragen aan de ontwikkeling van creatief denken. Als activiteiten die dat bevorderen worden brainstormen, lateraal denken, vrij associëren en heuristiek genoemd.
Materialen voor creatief denken zijn bijvoorbeeld Brainstormen met Marja en Moes, Creatieve vaardigheden (www.Onderwijsmaakjesamen.nl) en Outside de box. Voor hoogbegaafde kinderen zijn er leermiddelen als Leren leren, Creatief denken, en DenkTank.
Onderzoekende houding
Bij Wetenschap en Techniek is veel aandacht voor het bevorderen van creatief denken. Een belangrijk doel van Wetenschap en Techniek is om bij leerlingen een onderzoekende houding te stimuleren. Kinderen worden uitgedaagd oplossingen te vinden voor technische problemen. Daarbij gaat het niet om het juiste antwoord, maar om de weg van probleem naar oplossing: verschillende mogelijke antwoorden bedenken en deze vervolgens uittesten. Ook dit is een combinatie van divergent en convergent denken. De rol van de leerkracht is de leerlingen bewust te maken van de opeenvolgende stappen bij het vinden van een oplossing. Dit onderwijs is volop in ontwikkeling, de effectiviteit is nog niet vastgesteld door middel van onderzoek.
Er zijn dus allerlei ontwikkelingen met betrekking tot creatief denken in de onderwijspraktijk. Empirisch is nog niet vastgesteld of ze bijdragen aan de (verdere) ontwikkeling van creatief denken.
Meer weten?
Lees het volledige rapport opgesteld als antwoord op deze vraag, inclusief geraadpleegde bronnen.
Dit antwoord is tot stand gekomen met dank aan Gerda Geerdink en Anne Luc van der Vegt (kennismakelaars Kennisrotonde), zij hebben daarvoor Marieke Huisman (expert Kohnstamm Instituut) geraadpleegd.
