Welbevinden heeft te maken met hoe goed iemand zich voelt. Het is een breed begrip en omvat de afwezigheid van stressbronnen en de aanwezigheid van krachtbronnen en kansen. Er zijn twee dominante perspectieven te onderscheiden: geluk ervaren en naar betekenis en zelfverwerkelijking streven.
Betrouwbaarheid en validiteit van instrumenten
Het welbevinden van vmbo-leerlingen kan op verschillende manieren worden gemeten. Betrouwbaarheid en validiteit bepalen de kwaliteit en bruikbaarheid van meetinstrumenten. Een instrument is betrouwbaar wanneer de resultaten van een meting consistent zijn ongeacht wie de test afneemt. Een instrument is valide wanneer het meet wat het beoogt te meten. Hier moet een instrument dus daadwerkelijk welbevinden meten en niet iets anders.
Vier betrouwbare en valide instrumenten om welbevinden te meten
Het (afgekort) MHC-SF is een vragenlijst die emotioneel, sociaal en psychologisch welbevinden meet. Leerlingen beantwoorden de vragen op een zespuntsschaal en de scores voor de subschalen vormen samen de score voor het totale welbevinden. Uit een onderzoek onder Nederlandse scholieren tussen 11-17 jaar blijkt een excellente betrouwbaarheid voor de volledige schaal en een goede betrouwbaarheid voor elke subschaal apart. Bovendien meet de volledige schaal hetzelfde over de verschillende leeftijden en tussen jongens en meisjes.
Kidscreen-27 en Kidscreen-10
De Kidscreen-27 is een vragenlijst over de ervaren levenskwaliteit en meet dit op verschillende dimensies. Het bevat items op zes subschalen: fysiek welbevinden, psychologisch welbevinden, ouderrelatie en autonomie, sociale steun en leeftijdsgenoten, en schoolklimaat. Leerlingen beantwoorden de vragen op een vijfpuntsschaal. Uit een test in dertien Europese landen onder jongeren tussen de 8 en 18 jaar blijkt Kidscreen-27 betrouwbaar te zijn. Dat geldt ook voor de aparte schalen. De verkorte versie Kidscreen-10 is net iets minder betrouwbaar.
De SchoolVragenLijst en School Attitude Questionnaire Internet
De SchoolVragenLijst (SVL) meet schoolgerelateerde motivatie, zelfvertrouwen en welbevinden. Leerlingen reageren op stellingen over plezier op school, zich sociaal aanvaard voelen en relatie met leerkrachten. SVL is geschikt voor afname onder leerlingen tussen de 9 en 16 jaar. De School Attitude Questionnaire Internet (SAQI) is een onlineversie, waarbij de volgorde van de stellingen verandert op basis van de antwoorden van een leerling. Op betrouwbaarheid scoort de SVL voldoende tot goed. De SAQI heeft een goede betrouwbaarheid op afname van de volledige vragenlijst. De validiteit is voor beide vragenlijsten voldoende.
Cantril-ladder
Bij de Cantril-ladder moeten leerlingen zich twee situaties inbeelden: een ideaalbeeld van hun leven (de toekomst en hun dromen) en de slechtste versie hiervan. Ze geven op een schaal van 0 tot 10 aan waar ze op dit moment in hun leven staan, hoe ze er vijf jaar geleden bijzaten en wat hun verwachting is over vijf jaar. Uit onderzoek onder Schotse scholieren tussen 11-15 jaar blijkt de Cantril-ladder een goede validiteit te hebben, met schalen die levenstevredenheid en levenskwaliteit meten. Er is enige aanwijzing dat de betrouwbaarheid daalt naarmate jongeren ouder worden.
Overwegingen bij het kiezen van geschikte instrumenten
Behalve de kwaliteit van een meetinstrument is het doel van het onderzoek een belangrijke element bij het maken van de keuze. Instrumenten die de context van een leerling in voldoende mate meenemen, bieden meer informatie waar de school wat mee kan doen. Praktische overwegingen, zoals gebruiksgemak en kosten, bepalen ook of een meetinstrument passend is. Zo geven mbo-studenten voorkeur aan het vertellen van hun verhaal, of het invullen van een zeer korte vragenlijst waarin beeldmateriaal is verwerkt. Ten slotte kunnen interviews helpen bij het duiden van kwantitatieve data. Zo ontstaat er ruimte voor het verhaal achter de cijfers.
Meer weten?
Onderwijskennis (2021). Pedagogisch schoolklimaat, schoolbeleid en monitoring.
Dit antwoord is tot stand gekomen met dank aan Armaghan Efat (kennismakelaar Kennisrotonde). Zij heeft hiertoe Neeltje van den Bedem (senior adviseur opvoeden en ontwikkelen) geconsulteerd.
