Hoe versterken onderwijs- en zorgprofessionals de veerkracht van vso-leerlingen die tijdelijk thuiszitten?

Vanwege complexe onderwijs- of zorgvragen kan het zijn dat jongeren niet kunnen deelnemen aan regulier onderwijs en daardoor (tijdelijk) thuiszitten. Deze leerlingen volgen vaak een traject gericht op terugkeer naar het reguliere onderwijs, bijvoorbeeld via een ondersteuningsklas, begeleiding vanuit onderwijs of zorg, of een gedeeltelijk onderwijsarrangement. Veerkracht versterken kan een effectieve strategie zijn om jongeren beter toe te rusten voor een succesvolle re‑integratie op school (Dray et al., 2017; Dray, J., Bowman, J., Campbell, E., Freund, M., Wolfenden, L., Hodder, R. K., McElwaine, K., Tremain, D., Bartlem, K., Bailey, J., Small, T., Palazzi, K., Oldmeadow, C., & Wiggers, J. (2017). Systematic review of universal resilience-focused interventions targeting child and adolescent mental health in the school setting. Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry, 56(10), 813-824. https://doi.org/10.1016/j.jaac.2017.07.780
 Fahsadila, 2025; Fahsadila, S. (2025). The effect of support programs on academic resilience in dropout students: A systematic literature review. Jurnal Bikotetik (Bimbingan dan Konseling: Teori dan Praktik), 9(1), 143-155.
 Llistosella et al., 2024) Llistosella, M., Castellví, P., García-Ortiz, M., López-Hita, G., Torné, C., Ortiz, R., Guallart, E., Uña-Solbas, E. & Carlos Martín-Sánchez, J. (2024) Effectiveness of a resilience school-based intervention in adolescents at risk: a cluster-randomized controlled trial. Front. Psychol. 15:1478424. doi: 10.3389/fpsyg.2024.1478424
. Jongeren die veerkrachtig zijn, passen zich namelijk goed aan als ze in een uitdagende of bedreigende situatie terechtkomen. Zo weten ze om te gaan met stress en de uitdagingen van school (Cassidy, 2016; Cassidy, S. (2016) The Academic Resilience Scale (ARS-30): a new multidimensional construct measure.
 Fahsadila, 2025) Fahsadila, S. (2025). The effect of support programs on academic resilience in dropout students: A systematic literature review. Jurnal Bikotetik (Bimbingan dan Konseling: Teori dan Praktik), 9(1), 143-155.
. 

Gecombineerde aanpakken en cognitieve gedragstherapie meest effectief 

Vooral cognitieve gedragstherapie en programma’s waarin verschillende aanpakken worden gecombineerd zijn effectief om de veerkracht te versterken van kwetsbare jongeren, zoals thuiszittende leerlingen (Dray et al., 2017; Dray, J., Bowman, J., Campbell, E., Freund, M., Wolfenden, L., Hodder, R. K., McElwaine, K., Tremain, D., Bartlem, K., Bailey, J., Small, T., Palazzi, K., Oldmeadow, C., & Wiggers, J. (2017). Systematic review of universal resilience-focused interventions targeting child and adolescent mental health in the school setting. Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry, 56(10), 813-824. https://doi.org/10.1016/j.jaac.2017.07.780
 Ciren, 2025) Ciren, Z., Tsui, H. K. H., & Chan, S. K. W. (2025). Effects of resilience interventions for adolescents and young adults without psychiatric diagnoses: A systematic review and network meta-analysis of randomized controlled trials. Adolescent Research Review. https://doi.org/10.1007/s40894-025-00270-6
. Deze interventies verminderen depressieve symptomen, angst, internaliserende klachten en algemene stress, vooral op de korte termijn. Langetermijneffecten blijven wisselend. 

Programma’s met gecombineerde aanpakken

Programma’s met gecombineerde aanpakken die tegelijkertijd inzetten op individuele vaardigheden, relaties en de omgeving werken het best. Veerkracht wordt namelijk niet alleen door individuele factoren, zoals optimisme en probleemoplossend vermogen beïnvloed, maar ook door een samenspel van verschillende beschermende factoren. Denk aan positieve relaties met leeftijdsgenoten en sociale steun binnen en buiten het gezin. Interventies gericht op meerdere van deze beschermende factoren tegelijk zijn effectiever dan interventies met een smalle focus (Llistosella et al., 2024) Llistosella, M., Castellví, P., García-Ortiz, M., López-Hita, G., Torné, C., Ortiz, R., Guallart, E., Uña-Solbas, E. & Carlos Martín-Sánchez, J. (2024) Effectiveness of a resilience school-based intervention in adolescents at risk: a cluster-randomized controlled trial. Front. Psychol. 15:1478424. doi: 10.3389/fpsyg.2024.1478424
. 

Deze interventies zetten bijvoorbeeld in op betere emotieregulatie, probleemoplossende vaardigheden, sociale steun en ouderbetrokkenheid. Dit werkt positief voor de veerkracht en het welbevinden van jongeren in kwetsbare situaties, zoals tijdelijke thuiszitters. De effecten zijn doorgaans het sterkst op de korte termijn. 

Cognitieve gedragstherapie

De inzet van cognitieve gedragstherapie bij kwetsbare jongeren, zoals tijdelijk thuiszittende jongeren, hangt samen met verbeteringen in veerkracht en vermindering van angst en depressieve symptomen (Ciren et al., 2025) Ciren, Z., Tsui, H. K. H., & Chan, S. K. W. (2025). Effects of resilience interventions for adolescents and young adults without psychiatric diagnoses: A systematic review and network meta-analysis of randomized controlled trials. Adolescent Research Review. https://doi.org/10.1007/s40894-025-00270-6
. Cognitieve gedragstherapie is namelijk gericht op niet‑helpende gedachten herkennen en bijstellen, en op effectievere copingstrategieën aanleren. Als professional kun je bijvoorbeeld negatieve gedachten zoals “Ik ga dit nooit kunnen” helpen te herkennen en samen ombuigen naar “Ik vind dit moeilijk, maar ik ga het stap voor stap proberen.” 

Ook algemene vaardigheidstrainingen, waarin stressmanagement, sociale vaardigheden, emotieregulatie en probleemoplossend vermogen aan bod komen, lijken effectief om stress bij kwetsbare jongeren te verminderen. Maar interventies gericht op cognitieve gedragstherapie blijken doorgaans krachtigere effecten te hebben voor deze doelgroep. Je kunt het effectief inzetten in programma’s waarin verschillende losse aanpakken worden gecombineerd, maar is ook op zichzelf effectief. 

Ouderbetrokkenheid, aandacht voor context, vroege inzet en continuïteit 

Je kunt de veerkracht verder ondersteunen door ouders en verzorgers structureel en actief te betrekken bij interventies, blijkt uit onderzoek onder jongeren met mentale gezondheidsproblemen, een doelgroep die veel overeenkomsten heeft met tijdelijke thuiszitters (Zukerman et al., 2024) Zukerman, N., Bottone, E., Low, M., & Ogourtsova, T. (2024). Resilience and adolescence-transition in youth with developmental disabilities and their families: A scoping review. Frontiers in Rehabilitation Sciences, 5, Artikel 1341740. https://doi.org/10.3389/fresc.2024.1341740
. 

Interventies waarbij ouders en jongeren samen deelnemen zijn doorgaans effectiever dan interventies waarin ouders niet betrokken worden. Veerkrachtinterventies werken daarnaast beter wanneer ze aansluiten bij de culturele, sociale en persoonlijke context van de leerling (Ciren et al., 2025) Ciren, Z., Tsui, H. K. H., & Chan, S. K. W. (2025). Effects of resilience interventions for adolescents and young adults without psychiatric diagnoses: A systematic review and network meta-analysis of randomized controlled trials. Adolescent Research Review. https://doi.org/10.1007/s40894-025-00270-6
. Ook de timing speelt een rol: hoe eerder je tijdens de adolescentie inzet op veerkracht, hoe beter dit uitpakt voor schooluitkomsten en mentale gezondheid (Llistosella et al., 2025) Llistosella, M., Castellví, P., García-Ortiz, M., López-Hita, G., Torné, C., Ortiz, R., Guallart, E., Uña-Solbas, E. & Carlos Martín-Sánchez, J. (2024) Effectiveness of a resilience school-based intervention in adolescents at risk: a cluster-randomized controlled trial. Front. Psychol. 15:1478424. doi: 10.3389/fpsyg.2024.1478424
. Tot slot is het belangrijk om de continuïteit van interventies te borgen tijdens en na terugkeer naar school. Bijvoorbeeld door korte opfrisinterventies of door veerkrachtvaardigheden in te bedden in de dagelijkse schoolpraktijk LListosella, 2024) Llistosella, M., Castellví, P., García-Ortiz, M., López-Hita, G., Torné, C., Ortiz, R., Guallart, E., Uña-Solbas, E. & Carlos Martín-Sánchez, J. (2024) Effectiveness of a resilience school-based intervention in adolescents at risk: a cluster-randomized controlled trial. Front. Psychol. 15:1478424. doi: 10.3389/fpsyg.2024.1478424
.

Interventies met wisselende of beperkte effecten

Voor interventies zoals mindfulness, mentoring, counseling en fysieke activiteiten laten onderzoeksresultaten een gemengd beeld zien wanneer ze afzonderlijk worden ingezet. De effectiviteit hangt ook hierbij sterk samen met kenmerken als leeftijd, risicostatus en context (Dray et al., 2017) Dray, J., Bowman, J., Campbell, E., Freund, M., Wolfenden, L., Hodder, R. K., McElwaine, K., Tremain, D., Bartlem, K., Bailey, J., Small, T., Palazzi, K., Oldmeadow, C., & Wiggers, J. (2017). Systematic review of universal resilience-focused interventions targeting child and adolescent mental health in the school setting. Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry, 56(10), 813-824. https://doi.org/10.1016/j.jaac.2017.07.780
. Zo blijkt mindfulness vaker effectief bij kwetsbare jongvolwassenen dan bij jongeren, mogelijk door verschillen in motivatie of cognitieve ontwikkeling. Gecombineerd met andere aanpakken gericht op mentale en sociale factoren pakt mindfulness beter uit (LListosella, 2024) Llistosella, M., Castellví, P., García-Ortiz, M., López-Hita, G., Torné, C., Ortiz, R., Guallart, E., Uña-Solbas, E. & Carlos Martín-Sánchez, J. (2024) Effectiveness of a resilience school-based intervention in adolescents at risk: a cluster-randomized controlled trial. Front. Psychol. 15:1478424. doi: 10.3389/fpsyg.2024.1478424
. 

Ook mentoring en counseling lijken op zichzelf onvoldoende om de veerkracht te vergroten, waarschijnlijk omdat ze niet op verschillende beschermende factoren van veerkracht gericht zijn. Tot slot laten fysieke activiteiten zoals yoga of sport, positieve effecten zien bij jongeren in het algemeen. Maar er is nog weinig specifiek onderzoek gedaan naar risicogroepen, zoals tijdelijk thuiszittende leerlingen.

Kennismakelaar: Marinka Willemsen 

Antwoordspecialist: Carien Welles, Esther Hoonhoud 

Referentie: Kennisrotonde. (2026). Hoe versterken onderwijs- en zorgprofessionals de veerkracht van vso-leerlingen die tijdelijk thuiszitten? (KR. 2919)