Hoe kunnen leraren het technisch leesniveau van NT2-leerlingen betrouwbaar en valide toetsen?

Technisch lezen is de vaardigheid om geschreven woorden en zinnen accuraat en vlot te decoderen.Door vloeiend, geautomatiseerd technisch lezen kan een leerling de aandacht volledig op de inhoud van de tekst richten. Leraren gebruiken verschillende toetsen om te volgen hoe het technisch lezen van leerlingen zich ontwikkelt, zoals de DMT (woorden lezen) of AVI (teksten lezen). 

Toetsen voor technisch lezen dienen betrouwbaar en valide te zijn. Dat wil zeggen dat de toetsen consequent moeten zijn en genoemde vaardigheid ook daadwerkelijk moeten meten. Een fout op een technisch leestoets bij een leerling die de toets in de moedertaal maakt (T1-leerling) kan een andere oorzaak hebben dan een leerling die de toets in de tweede taal maakt (T2-leerling). Bij T2-leerlingen kan een leesfout niets te maken hebben met technisch lezen, maar komen door een beperkte beheersing van de tweede taal (Li et al., 2025). Li, M., Zhang, S., Liu, Y., Snow, C., Zhang, H., & Han, B. (2025). Using decoding measures to identify reading difficulties: A meta-analysis on English as a first language learners and English language learners. Educational Psychology Review, 37, 12. https://doi.org/10.1007/s10648-025-09987-1
 We bespreken in dit antwoord hoe leraren in het primair en voortgezet onderwijs het technisch leesniveau van T2-leerlingen zo betrouwbaar en valide mogelijk kunnen meten. 

Leesfouten bespreken met leerlingen 

Door de leesfouten van T2-leerlingen te analyseren kunnen leraren vaststellen of de fout daadwerkelijk komt door een probleem met technisch lezen, of bijvoorbeeld te maken heeft met uitspraak of woordenschat in de tweede taal. Zo voorkomen leraren dat zij T2-leerlingen te vaak diagnosticeren met leesproblemen (Ascenzi-Moreno, 2018; Ascenzi-Moreno, L. (2018). Translanguaging and responsive assessment adaptations: Emergent bilingual readers through the lens of possibility. Language Arts, 95(6), 355-369. https://doi.org/10.58680/la201829683
 Noguerón-Liu et al., 2018). Noguéron-Liu, S., Shimek, C. H., & Bollinger, C. B. (2018). ‘Dime de qué se trató/Tell me what it was about’: Exploring emergent bilinguals’ linguistic resources in reading assessments with parent participation. Journal of Early Childhood Literacy, 18(4), 546-570. https://doi.org/10.1177/1468798418770708

We geven twee voorbeelden van fouten op leestoetsen die niet het gevolg bleken van problemen met technisch lezen. De voorbeelden komen uit onderzoek onder Spaans-Engelstalige basisschoolleerlingen in de VS, maar zijn aangepast naar een Spaans-Nederlandse context (Ascenzi-Moreno, 2018; Ascenzi-Moreno, L. (2018). Translanguaging and responsive assessment adaptations: Emergent bilingual readers through the lens of possibility. Language Arts, 95(6), 355-369. https://doi.org/10.58680/la201829683
 Noguerón-Liu et al., 2018). Noguéron-Liu, S., Shimek, C. H., & Bollinger, C. B. (2018). ‘Dime de qué se trató/Tell me what it was about’: Exploring emergent bilinguals’ linguistic resources in reading assessments with parent participation. Journal of Early Childhood Literacy, 18(4), 546-570. https://doi.org/10.1177/1468798418770708

1. Een leerling las het woord ‘huis’ als ‘hoes’. Toen de leraar de leerling sprak over de fout, wees deze bij ‘hoes’ naar een afbeelding van een huis bij de tekst en zei ‘casa’ (= huis). De leraar kon daardoor vaststellen dat de leesfout lag aan de uitspraak en niet kwam door het technisch lezen.
2. Een leerling las het woord ‘kar’ als ‘karro’. In een gesprek met de leerling over de fout, bleek deze thuis het woord ‘carrito’ (= wagen) te gebruiken. Daardoor kon de leraar vaststellen dat de fout kwam doordat de leerling haar kennis uit het Spaans gebruikte om betekenis te geven aan wat ze las.

Bij de analyse van de leesfouten hielden leraren daarom ook de categorieën ‘uitspraak’ en ‘woordenschat’ bij. Zo konden ze voorkomen dat fouten ten onrechte werden gezien als problemen met technisch lezen én konden ze leerlingen passende ondersteuning geven.

Pseudowoorden gebruiken in toetsen

Een technisch leestoets bevat meestal bestaande woorden. Voor T2-leerlingen kan het zinvol zijn om aanvullend óók pseudowoorden te gebruiken: woorden die niet echt bestaan (Bignon et al., 2025; Bignon, M., Mejias, S., & Casalis, S. (2025). Assessing decoding skills in newcomer children: An analysis of word and pseudoword decoding scores in light of some contextual factors. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 68, 5319-5340. https://doi.org/10.1044/2025_JSLHR-25-00020
 Li et al., 2025; Li, M., Zhang, S., Liu, Y., Snow, C., Zhang, H., & Han, B. (2025). Using decoding measures to identify reading difficulties: A meta-analysis on English as a first language learners and English language learners. Educational Psychology Review, 37, 12. https://doi.org/10.1007/s10648-025-09987-1
 Walker et al., 2011). Walker, M., Sainsbury, M., Worth, J., Bamforth, H., & Betts, H. (2015). Phonics screening check evaluation: Final report. National Foundation for Educational Research.
 T1-leerlingen kunnen de woordvorm en uitspraak van bestaande woorden sneller oproepen, omdat ze kunnen terugvallen op hun woordenschat. T2-leerlingen beschikken niet altijd over die kennis, waardoor ze een woord soms trager of minder accuraat lezen. 

Bij pseudowoorden kunnen leerlingen geen beroep doen op hun woordenschat. Als een leerling het pseudowoord toch correct leest, geeft dit meer directe informatie over de vaardigheid om letters aan klanken te koppelen. Zo kunnen leraren beter beoordelen of een fout samenhangt met technisch lezen of met beperkte woordenschat in de tweede taal. Voorbeelden van technisch leestoetsen met pseudowoorden zijn Klepel-R en 3DM Dyslexie. 

T2-leerlingen scoren gemiddeld iets lager op een toets met pseudowoorden dan T1-leerlingen, wat erop wijst dat woordenschat ook bij deze variant indirect enige invloed heeft (Bignon et al., 2025). Bignon, M., Mejias, S., & Casalis, S. (2025). Assessing decoding skills in newcomer children: An analysis of word and pseudoword decoding scores in light of some contextual factors. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 68, 5319-5340. https://doi.org/10.1044/2025_JSLHR-25-00020
 Leerlingen die bekend zijn met veel woorden en het alfabet van een taal hebben namelijk meer ervaring met de samenhang tussen letters en klanken in diezelfde taal. 

Een andere mogelijkheid is werken met pseudoletters. Leerlingen leren dan fictieve letter-klankkoppelingen en lezen daarna woorden met deze letters. Zo kunnen leraren waarnemen in hoeverre leerlingen kunnen decoderen zonder beroep op hun woordenschat (Elbro et al., 2012). Elbro, C., Daugaard, H. T., & Gellert, A. S. (2012). Dyslexia in a second language? A dynamic test of reading acquisition may provide a fair answer. Annals of Dyslexia, 62, 172-185. https://doi.org/10.1007/s11881-012-0071-7
 Er zijn (nog) geen Nederlandse technisch leestoetsen met pseudoletters.

Passende referentiegroepen gebruiken

Om de leesprestaties van nieuwkomers betrouwbaar te kunnen beoordelen zijn ‘passende referentiegroepen’ belangrijk (Bignon et al., 2025). Bignon, M., Mejias, S., & Casalis, S. (2025). Assessing decoding skills in newcomer children: An analysis of word and pseudoword decoding scores in light of some contextual factors. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 68, 5319-5340. https://doi.org/10.1044/2025_JSLHR-25-00020
 Vergelijk T2-leerlingen dus niet alléén met leerlingen van dezelfde leeftijd of hetzelfde leerjaar: twee leerlingen met dezelfde leeftijd kunnen immers heel verschillende leeservaringen hebben. Leraren doen er goed aan de toetsresultaten van een T2-leerling aanvullend óók te vergelijken met andere nieuwkomers, die even lang in het nieuwe land naar school gaan, evenveel leesonderwijs hebben gehad of evenveel ervaring hebben met het Latijnse schrift. Hoewel er geen bestaande referentienormen zijn, kunnen leraren een relevante vergelijkingsgroep binnen de eigen school of scholen van hetzelfde bestuur samenstellen, eventueel samen met een onderzoeker. Door bestaande toetsen anders te interpreteren zijn er geen nieuwe toetsen nodig.

Kijk daarnaast niet alleen naar absolute scores, maar ook naar de ontwikkeling die een leerling over meerdere leestoetsen laat zien (Domínguez de Ramírez & Shapiro, 2006). Domínguez de Ramírez, R., & Shapiro, E. S. (2006). Curriculum-based measurement and the evaluation of reading skills of Spanish-speaking English language learners in bilingual education classrooms. School Psychology Review, 35(3), 356-369. https://doi.org/10.1080/02796015.2006.12087972
 Op een reeks leestoetsen (vergelijkbaar met de AVI-toets) lieten T2-leerlingen een langzamere leesgroei zien dan T1-leerlingen, niet alleen in het Engels (de tweede taal) maar óók in het Spaans (de moedertaal). Door de leergroei een tijd te volgen, kunnen leraren beter beoordelen of een leerling ondanks een lagere score toch voldoende vooruitgaat. 

Aanvullende informatie over andere vaardigheden gebruiken

Leraren kunnen naast technisch lezen ook andere vaardigheden toetsen die samenhangen met latere leesprestaties. Bijvoorbeeld het fonologisch bewustzijn (klanken in woorden herkennen en manipuleren) en Rapid Automatized Naming (RAN, bekende symbolen zoals letters snel benoemen). Bij T2-leerlingen blijken deze vaardigheden woordlezen en decoderen te voorspellen (Geva et al., 2019; Geva, E., Xi, Y., Massey-Garrison, A., & Mak, J. Y. (2019). Assessing reading in second language learners: Development, validity, and educational considerations. In D. A. Kilpatrick, R. M. Joshi, & R. K. Wagner (Eds.), Reading development and difficulties: Bridging the gap between research and practice (pp. 117-155). Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-030-26550-2_6
 Limbos, 2005). Limbos, M. M. (2005). Early identification of second-language students at risk for reading disability [Dissertation]. Dissertation Abstracts International, 66(10-A), 3566A.
 Zo krijgen leraren aanvullende informatie om T2-leerlingen met risico op een leesprobleem vroeg, al vanaf groep 3, te signaleren. Voorbeelden van toetsen die deze vaardigheden meten zijn het Toetspakket Beginnende geletterdheid (fonologisch bewustzijn) en Continu Benoemen & Woorden Lezen (RAN).

Leraren hoeven niet te wachten op mondelinge taalbeheersing

Soms stellen leraren de toetsing van leesproblemen bij T2-leerlingen uit totdat ze de tweede taal mondeling voldoende beheersen. Maar ze kunnen leestoetsen al afnemen terwijl de mondelinge taalvaardigheid nog in ontwikkeling is (Geva et al., 2019; Geva, E., Xi, Y., Massey-Garrison, A., & Mak, J. Y. (2019). Assessing reading in second language learners: Development, validity, and educational considerations. In D. A. Kilpatrick, R. M. Joshi, & R. K. Wagner (Eds.), Reading development and difficulties: Bridging the gap between research and practice (pp. 117-155). Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-030-26550-2_6
 Limbos & Geva, 2001). Limbos, M. M., & Geva, E. (2001). Accuracy of teacher assessments of second-language students at risk for reading disability. Journal of Learning Disabilities, 34(2), 136-151. https://doi.org/10.1177/002221940103400204
 Sterker nog, te veel gewicht geven aan de mondelinge taalvaardigheid kan ertoe leiden dat ze de leesvaardigheid van T2-leerlingen te laag inschatten. 

Ook hoeven leraren een technisch leestoets niet per se in de eerste taal af te nemen (Lai et al., 2026; Lai, J., Rice, M., Quinonez-Beltran, J. F., Pittman, R. T., & Joshi, R. M. (2026). Identifying emergent bilinguals at risk for reading difficulties: A systematic review of criterion-validity of existing assessments. Journal of Learning Disabilities, 59(1), 4-19. https://doi.org/10.1177/00222194251331533
 Townsend & Collins, 2008). Townsend, D., & Collins, P. (2008). English or Spanish? Assessing Latino/a children in the home and school languages for risk of reading disabilities. Topics in Language Disorders, 28(1), 61-83. https://doi.org/10.1097/01.adt.0000311416.77590.b5
 Leestoetsen in de tweede taal (vergelijkbaar met de DMT- en AVI-toets) voorspellen de leesprestaties zelfs beter dan toetsen in de eerste taal. Een toets in de eerste taal geeft mogelijk juist een te laag beeld, wanneer leerlingen weinig leesonderwijs in die eerste taal hebben gehad. Omdat dit vooral is onderzocht bij Spaans-Engelse leerlingen, weten we niet zeker of dit ook geldt voor NT2-leerlingen. 

Meer weten? 

Onderwijskennis. (2023) Technisch lezen in het primair onderwijs.

Kennismakelaars: Annabel Vaessen & Maaike Pulles 

Referentie: Kennisrotonde. (2026). Hoe kunnen leraren het technisch leesniveau van NT2-leerlingen betrouwbaar en valide toetsen? (KR. 3059)