Scholen voor voortgezet onderwijs zoeken naar manieren om leerlingen na de onderbouw in het juiste onderwijsniveau in te delen, zoals vmbo, havo of vwo. Toetscijfers geven een indicatie, maar de vraag is of andere indicatoren ook succes kunnen voorspellen. Bijvoorbeeld gedragskenmerken van leerlingen zoals de verwerkingssnelheid om leerstof op te nemen, de mate waarin leerlingen ondersteuning van de docent nodig hebben, of de manier waarop ze feedback van een docent kunnen inzetten in hun leerproces.
Cijfers onderbouw zeggen weinig over schoolsucces bovenbouw
Schoolsucces, zoals voldoendes voor toetsen of zonder doubleren het eindexamen halen, is lastig te voorspellen. Beschikbaar onderzoek geeft nauwelijks houvast voor indicatoren die schoolsucces voorspellen. Zelfs studieresultaten die in de onderbouw gehaald zijn hebben een beperkte voorspellende waarde. Dat komt doordat die resultaten meestal afkomstig zijn van docentspecifieke toetsen (dus niet gestandaardiseerd).
Er is geen onderzoek bekend naar effecten van leerlingkenmerken als verwerkingssnelheid van lesstof, de benodigde docentondersteuning en de manier waarop leerlingen feedback van de docent inzetten op schoolcijfers of toetsscores. Wel is er onderzoek gedaan naar de relatie tussen andere leerlingkenmerken en schoolsucces of -prestaties.
Zorgvuldigheid heeft positief effect op schoolcijfers
Er zijn aanwijzingen dat bepaalde leerlingkenmerken iets kunnen zeggen over het verloop van de schoolloopbaan. Uit een grootschalig onderzoek blijkt dat discipline voor school en ordelijk gedrag een positief effect op schoolcijfers hebben. Van andere persoonlijkheidskenmerken heeft, volgens dit onderzoek, alleen zorgvuldigheid een effect op schoolcijfers, bij alle vakken. Het gaat hierbij om zelfdiscipline, overzicht houden en regels opvolgen.
Samenhang persoonlijkheidskenmerken met goede schoolcijfers
Ander onderzoek laat een samenhang zien tussen de persoonskenmerken openheid en zorgvuldigheid en schoolcijfers. Daarnaast blijkt een, weliswaar zwakkere, samenhang tussen die beide kenmerken en scores op onafhankelijke toetsen. Mogelijk laten docenten bij hun cijferbeoordelingen ook het gedrag van leerlingen in de klas meewegen en hoe ze bijvoorbeeld hun huiswerk maken. Verder laat self-efficacy (geloof in eigen kunnen) een sterke positieve samenhang met schoolcijfers zien.
Verband onvoldoende om leerlingen in te delen in bovenbouw
Het feit dat er effecten van persoonlijkheidskenmerken op schoolcijfers zijn gevonden en dat er een verband is tussen die kenmerken en schoolcijfers is onvoldoende basis om die kenmerken vervolgens te gebruiken om leerlingen in te delen in de bovenbouw. De onderzoeken laten weliswaar zien dat er een samenhang is tussen persoonskenmerk en schoolcijfers. Maar er is geen inzicht in welke score op een bepaald persoonskenmerk bij de bovenbouw vmbo-t, havo of vwo zou passen. Daarnaast zijn de persoonskenmerken als voorspeller van schoolcijfers of toetsscore van verre van perfect. Daarvoor zijn de samenhang en effecten niet sterk of groot genoeg.
Dit antwoord is tot stand gekomen met dank aan Sjerp van der Ploeg (kennismakelaar Kennisrotonde).
